Wspólność majątkowa małżeńska a upadłość

Wspólność majątkowa małżeńska a upadłość

2018-02-02

 

Z chwilą zawarcia małżeństwa powstaje między małżonkami wspólność majątkowa małżeńska. W skład tej wspólności wchodzą przedmioty majątkowe nabyte w czasie jej trwania przez oboje małżonków lub przez jednego z nich. Inaczej mówiąc jest to majątek wspólny dwójki małżonków.

 

Wspólność ustawowa

 

Wspólność ustawowa powstaje z mocy samego prawa z chwilą zawarcia małżeństwa, natomiast majątek wspólny powstaje i ulega zmianom w wyniku czynności prawnych, dokonywanych przez oboje małżonków lub jednego z nich albo wskutek zachodzących zdarzeń prawnych.

Wspólność ustawowa powstaje z mocy samego prawa z chwilą zawarcia małżeństwa, natomiast majątek wspólny powstaje i ulega zmianom w wyniku czynności prawnych, dokonywanych przez oboje małżonków lub jednego z nich albo wskutek zachodzących zdarzeń prawnych. Wspólność ustawowa może istnieć w małżeństwie mimo braku w danym czasie jakiegokolwiek majątku wspólnego. Majątek małżonków może obejmować trzy różne masy: wspólną i dwie odrębne każdego z nich (majątki osobiste). Wspólność ustawowa małżeńska powstaje z mocy prawa z chwilą zawarcia małżeństwa i ma charakter współwłasności łącznej.

Zgodnie z kodeksem rodzinnym i opiekuńczym w czasie trwania wspólności ustawowej żaden z małżonków nie może żądać podziału majątku wspólnego. Nie może również rozporządzać ani zobowiązywać się do rozporządzania udziałem, który w razie ustania wspólności przypadnie mu w majątku wspólnym lub w poszczególnych przedmiotach należących do tego majątku. Ogłoszenie upadłości wywiera wpływ na wspólność majątkową małżeńską, wyłączając ją.

 

Ogłoszenie upadłości, a wspólność majątkowa małżeńska

 

Z dniem ogłoszenia upadłości jednego z małżonków powstaje między małżonkami rozdzielność majątkowa, o czym stanowi prawo upadłościowe. Powtórzenie regulacji odnośnie powstania rozdzielności majątkowej w razie upadłości małżonka znajduje się w przepisach kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Przepis art. 124 ust. 1 prawa upadłościowego jednocześnie stanowi, iż jeżeli małżonkowie pozostawali w ustroju wspólności majątkowej, majątek wspólny małżonków wchodzi do masy upadłości, a jego podział jest niedopuszczalny. Co istotne dotyczy to zarówno sytuacji, gdy upadłość ogłaszana jest względem przedsiębiorcy, jak również konsumenta.

Takie uregulowanie jest surowe dla małżonka dłużnika, z tego względu, że nie jest on stroną postępowania w przedmiocie ogłoszenia upadłości oraz ponosi daleko idące konsekwencje wydania takiego postanowienia. Chodzi, bowiem o to, że małżonek upadłego, swoim udziałem w majątku dorobkowym, ponosi wobec wierzyciela odpowiedzialność za zobowiązania współmałżonka. Jedyne jego uprawnienie w toku postępowania upadłościowego sprowadza się do zgłoszenia wierzytelności z tytułu udziału w majątku dorobkowym.

Konsekwencją omawianej regulacji jest przyjęcie założenia, że nie jest dopuszczalne dokonanie przez małżonków podziału majątku wspólnego po ogłoszeniu upadłości. Skoro majątek wspólny wchodzi do masy upadłości, to prawo zarządu nim spoczywa na syndyku lub zarządcy. W takiej sytuacji zakaz zarządu oraz możliwości korzystania z mienia i rozporządzania nim przez upadłego odnosi się również do jego małżonka.

Majątek wspólny wchodzi do masy upadłości w takim stanie, w jakim się znajduje w dacie wydania przez sąd postanowienia w przedmiocie ogłoszenia upadłości. Jeżeli małżonkowie zawarli umowę rozszerzającą wspólność, to do masy upadłości wchodzi ten majątek w takim rozmiarze, jaki wynikał z tej umowy w dacie ogłoszenia upadłości. Zniesienie wspólności majątkowej jest skuteczne w stosunku do masy upadłości tylko wtedy, gdy umowa zawarta została co najmniej dwa lata przed złożeniem wniosku o ogłoszenie upadłości.

Należy odnotować, iż ustanowienie rozdzielności majątkowej na podstawie orzeczenia sądu w ciągu roku przed dniem złożenia wniosku o ogłoszenie upadłości również jest bezskuteczne w stosunku do masy upadłości. Uzyskanie sądowej rozdzielności majątkowej będzie chronić małżonka przed koniecznością zaspokojenia wierzycieli drugiej strony tylko w takim wypadku, gdy pozew o ustanowienie rozdzielności majątkowej został złożony co najmniej na dwa lata przed dniem złożenia wniosku o ogłoszenie upadłości.

Zniesienie wspólności majątkowej jest skuteczne również w przypadku umów ograniczających wspólność majątkową. Roszczenia małżonka upadłego wynikające z umowy majątkowej mogą być więc uwzględniane tylko wówczas, gdy była ona zawarta wcześniej niż dwa lata przed dniem złożenia wniosku o ogłoszenie upadłości.

 

Ochrona małżonka upadłego

 

Ochrona małżonka upadłego dłużnika polega na tym, że może on zgłosić do masy upadłości wierzytelność z tytułu udziału w majątku wspólnym. Co do zasady udziały te są równe, w związku z czym zgłoszona przez małżonka wierzytelność powinna odpowiadać połowie wartości majątku wspólnego. W przypadku zgłoszenia wierzytelności w wyższej wysokości małżonek upadłego może pośrednio domagać się ustalenia nierównych udziałów.

Małżonek dłużnika może w toku postępowania zgłosić wierzytelność stanowiącą odpowiednik wartości jego udziału w majątku dorobkowym według cen z daty ogłoszenia upadłości. Skoro z chwilą ogłoszenia upadłości ustaje z mocy prawa wspólność majątkowa, a jednocześnie niedopuszczalny jest podział majątku dorobkowego, to z tą datą powstaje roszczenie pieniężne o zaspokojenie wierzytelności z tytułu udziału w tym majątku.

W przypadku upadłości likwidacyjnej wierzytelności z tego tytułu zaspokajane będą w kategorii drugiej. Data ogłoszenia upadłości małżonka jest datą ustania z mocy prawa wspólności ustawowej. Z tą też datą powstaje i jednocześnie staje się wymagalne roszczenie małżonka o zaspokojenie wierzytelności z tytułu udziału w majątku wspólnym. W takiej sytuacji wierzytelność ta nie jest objęta układem, gdyż nie powstała ona przed ogłoszeniem upadłości.

Masa upadłości nie obejmuje przedmiotów służących małżonkowi upadłego do prowadzenia działalności gospodarczej lub zawodowej. Zaliczenie określonych w tym przepisie przedmiotów do masy upadłości prowadziłoby do tego, że zaspokojeni zostaliby jedynie wierzyciele upadłego, którzy nie są wierzycielami jego małżonka. Nie uzyskaliby natomiast zaspokojenia wierzyciele małżonka upadłego, którzy nie są przecież wierzycielami upadłego i nie mogą dochodzić zaspokojenia z masy upadłości w toku postępowania upadłościowego.

Wyłączeniu z masy upadłości podlegają wszelkie rzeczy, które są związane wyłącznie z prowadzoną przez małżonka upadłego działalnością gospodarczą lub zawodową, z wyjątkiem przedmiotów majątkowych nabytych do majątku wspólnego w ciągu dwóch lat przed dniem złożenia wniosku o ogłoszenie upadłości.

Wyłączenie dotyczy tylko tych przedmiotów, które objęte są wspólnością ustawową lub umowną. Ma więc zastosowanie do dwóch przypadków: jeżeli małżonkowie w chwili ogłoszenia upadłości pozostawali we wspólności majątkowej ustawowej lub umownej o charakterze rozszerzonym oraz wtedy, gdy ustanowienie rozdzielności majątkowej lub jej ograniczenie jest bezskuteczne wobec masy upadłości. To unormowanie jednocześnie zawiera cezurę czasową, ponieważ wyłączeniu z masy upadłości podlegają jedynie przedmioty nabyte do majątku wspólnego co najmniej na dwa lata przed dniem złożenia wniosku o ogłoszenie upadłości.

Później nabyte przedmioty, bez względu na ich funkcjonalne znaczenie, wchodzą do masy upadłości, jeżeli nie zachodzą inne podstawy ich wyłączenia. Jeżeli natomiast przedmioty stanowią majątek odrębny małżonka upadłego bądź przypadły mu w wyniku podziału majątku wspólnego w sytuacji, gdy ustanowienie odrębności majątkowej lub jej ograniczenie jest skuteczne wobec masy upadłości, to również nie wchodzą do masy upadłości. Wyłączeniu z masy upadłości podlegają jedynie przedmioty służące do prowadzenia działalności gospodarczej lub zawodowej. Małżonek upadłego musi więc być przedsiębiorcą w rozumieniu właściwych przepisów. Z masy upadłości wyłączone są również przedmioty osobiste małżonka upadłego.

 

Kancelaria Prawna Skarbiec

 

 

Zgodnie z wprowadzonymi od 1 stycznia 2019 r. przepisami art. 119a par. 1 Ordynacji podatkowej, czynność nie skutkuje osiągnięciem korzyści podatkowej, jeżeli osiągnięcie tej korzyści, sprzecznej w danych okolicznościach z przedmiotem lub celem ustawy podatkowej lub jej przepisu, było głównym lub jednym z głównych celów jej dokonania, a sposób działania był sztuczny. Dostępne rozwiązania prawne należy zatem każdorazowo dostosowywać do indywidualnych potrzeb biznesowych, tak aby nie narazić się na zarzut działania sztucznego, sprzecznego w danych okolicznościach z przedmiotem i celem przepisu ustawy podatkowej. Dokładne znaczenie tych wskazań normatywnych warto w każdym wypadku skonsultować z radcą prawnym, adwokatem bądź doradcą podatkowym.