Art. 299 KSH – Jak się bronić przed roszczeniami wierzycieli?

2009-07-27

Odpowiedzialność członka zarządu z art. 299 KSH – jak się bronić przed roszczeniami wierzycieli?

Otrzymanie pozwu opartego na art. 299 Kodeksu spółek handlowych to dla byłego lub obecnego członka zarządu spółki z o.o. sytuacja wymagająca przemyślanej reakcji. Przepis ten, będący oryginalnym rozwiązaniem polskiego ustawodawcy, kreuje mechanizm odpowiedzialności osobistej za zobowiązania spółki kapitałowej – co stanowi istotny wyłom od zasady ograniczonej odpowiedzialności w spółkach kapitałowych.

Poniższy poradnik wyjaśnia, jak bronić się przed roszczeniami z art. 299 KSH i jakie przesłanki pozwalają na uwolnienie się od odpowiedzialności z art. 299. Omówimy również kluczową zależność między złożeniem wniosku o upadłość a odpowiedzialnością zarządu oraz znaczenie bezskuteczności egzekucji przeciwko spółce jako warunku dochodzenia roszczeń.

Mechanizm odpowiedzialności – co musi wykazać wierzyciel

Zanim przejdziemy do strategii obronnych, warto zrozumieć strukturę roszczenia. Wierzyciel występujący przeciwko członkowi zarządu musi udowodnić dwa elementy:

Po pierwsze – istnienie zobowiązania spółki, co wymaga przedstawienia tytułu egzekucyjnego (najczęściej prawomocnego wyroku, ale może to być również akt notarialny z poddaniem się egzekucji czy wyciąg z listy wierzytelności).

Po drugie – bezskuteczność egzekucji prowadzonej przeciwko spółce. Praktyka wykształciła różne sposoby dokumentowania tej przesłanki: postanowienie komornika o umorzeniu postępowania egzekucyjnego wobec braku majątku, postanowienie sądu oddalające wniosek o ogłoszenie upadłości z powodu ubóstwa masy, wykaz majątku sporządzony w trybie art. 913 KPC, a nawet – w określonych okolicznościach – dokumenty finansowe spółki wskazujące na brak aktywów.

Specyfika art. 299 KSH polega na tym, że po wykazaniu przez wierzyciela powyższych okoliczności następuje przerzucenie ciężaru dowodu. To pozwany członek zarządu musi aktywnie bronić się, wykazując istnienie przesłanek zwalniających go z odpowiedzialności.

Linie obrony – systematyka środków egzoneracyjnych

1. Kwestionowanie legitymacji biernej

Pierwszą linią obrony jest weryfikacja, czy pozwany w ogóle podlega odpowiedzialności z art. 299 KSH. Odpowiedzialność ta obciąża wyłącznie osoby, które były prawidłowo powołanymi członkami zarządu w okresie, gdy istniało zobowiązanie spółki i jednocześnie zachodziły podstawy do zgłoszenia wniosku o upadłość.

Kluczowe znaczenie ma przy tym nie wpis do Krajowego Rejestru Sądowego (ma on charakter deklaratoryjny), lecz faktyczny okres sprawowania mandatu. Osoba figurująca w rejestrze po wygaśnięciu mandatu nie odpowiada za zobowiązania powstałe po tej dacie. Podobnie – osoba powołana do zarządu nie uniknie odpowiedzialności tylko dlatego, że wpis do rejestru nastąpił z opóźnieniem.

Istotnym novum jest wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 12 kwietnia 2023 r. (P 5/19), który otworzył byłym członkom zarządu możliwość kwestionowania samego istnienia wierzytelności stwierdzonej wyrokiem zapadłym w postępowaniu wszczętym już po utracie przez nich statusu członka zarządu. Dotychczas sądy konsekwentnie odmawiały badania zasadności zobowiązania spółki, powołując się na związanie prawomocnym orzeczeniem.

2. Wniosek o upadłość a odpowiedzialność zarządu – kluczowa zależność

Związek między złożeniem wniosku o upadłość a odpowiedzialnością zarządu stanowi oś całego mechanizmu z art. 299 KSH. Najskuteczniejszą przesłanką egzoneracyjną pozostaje wykazanie, że wniosek o ogłoszenie upadłości został złożony „we właściwym czasie”. Pojęcie to od lat budzi kontrowersje interpretacyjne.

Prawo upadłościowe wyznacza termin 30 dni od powstania stanu niewypłacalności. Jednakże orzecznictwo na gruncie art. 299 KSH nie utożsamia mechanicznie „właściwego czasu” z tym terminem. Sąd Najwyższy wielokrotnie wskazywał, że chodzi o moment, w którym majątek spółki pozwala jeszcze na przynajmniej częściowe zaspokojenie wierzycieli w postępowaniu upadłościowym – nie zaś o chwilę, gdy spółka stała się już całkowitym bankrutem niezdolnym nawet do pokrycia kosztów postępowania.

Ta elastyczna wykładnia może działać na korzyść członka zarządu – nawet jeśli formalny termin 30-dniowy został przekroczony, ale wniosek złożono w czasie pozwalającym na realne zaspokojenie wierzycieli, przesłanka egzoneracyjna może zostać uznana za spełnioną.

Co istotne, dla zwolnienia z odpowiedzialności nie ma znaczenia, kto złożył wniosek o upadłość – może to być sam pozwany, inny członek zarządu, a nawet wierzyciel spółki.

3. Otwarcie postępowania restrukturyzacyjnego jako alternatywa

Od 2016 roku członek zarządu może powołać się również na fakt, że we właściwym czasie wydano postanowienie o otwarciu postępowania restrukturyzacyjnego (przyspieszonego postępowania układowego, postępowania układowego lub sanacyjnego) albo postanowienie o zatwierdzeniu układu w postępowaniu o zatwierdzenie układu.

To rozwiązanie odzwierciedla filozofię prawa restrukturyzacyjnego – ustawodawca premiuje próby ratowania przedsiębiorstwa przed likwidacją. Warto pamiętać, że w przypadku postępowania o zatwierdzenie układu znaczenie ma dopiero samo zatwierdzenie układu przez sąd, nie zaś wcześniejsze czynności przygotowawcze.

4. Wykazanie braku winy

Członek zarządu może uwolnić się od odpowiedzialności, dowodząc, że niezgłoszenie wniosku o upadłość nie nastąpiło z jego winy. W praktyce jest to przesłanka najtrudniejsza do wykazania.

Orzecznictwo konsekwentnie wskazuje, że członkom zarządu przypisuje się profesjonalny standard staranności. Nie stanowi zatem skutecznej obrony powoływanie się na:

wewnętrzny podział obowiązków w zarządzie i nieodpowiadanie za sprawy finansowe,
brak wykształcenia ekonomicznego lub prawniczego,
nieznajomość przepisów prawa upadłościowego,
prowadzenie działań naprawczych i oczekiwanie na poprawę sytuacji spółki,
poleganie na zapewnieniach wspólników o dokapitalizowaniu spółki.

Skutecznie na brak winy można powołać się w sytuacjach obiektywnie uniemożliwiających wykonywanie obowiązków – takich jak długotrwała, ciężka choroba czy celowe uniemożliwianie dostępu do dokumentacji finansowej przez pozostałych członków zarządu (pod warunkiem udokumentowania podejmowanych prób uzyskania informacji).

5. Wykazanie braku szkody wierzyciela

Ostatnią z ustawowych przesłanek egzoneracyjnych jest wykazanie, że wierzyciel nie poniósł szkody mimo niezłożenia wniosku o upadłość we właściwym czasie.

Przesłanka ta aktualizuje się w dwóch typowych sytuacjach:

Po pierwsze – gdy majątek spółki był na tyle znikomy, że nawet terminowe złożenie wniosku skutkowałoby jego oddaleniem na podstawie art. 13 Prawa upadłościowego (brak środków na pokrycie kosztów postępowania).

Po drugie – gdy ze względu na strukturę zobowiązań i kolejność zaspokajania wierzycieli w postępowaniu upadłościowym dana wierzytelność i tak nie zostałaby zaspokojona. Dotyczy to zwłaszcza sytuacji, gdy znaczna część majątku była obciążona zabezpieczeniami rzeczowymi na rzecz innych wierzycieli.

Udowodnienie tej przesłanki wymaga przeprowadzenia swoistej symulacji – jak przebiegałoby hipotetyczne postępowanie upadłościowe i jaki byłby stopień zaspokojenia powoda.

Zarzuty procesowe i materialnoprawne

Poza przesłankami z art. 299 § 2 KSH członek zarządu może podnosić zarzuty wynikające z ogólnych przepisów prawa cywilnego.

Przedawnienie roszczenia przeciwko członkowi zarządu podlega trzyletniemu terminowi właściwemu dla roszczeń deliktowych, liczonemu od dnia, w którym wierzyciel dowiedział się o bezskuteczności egzekucji. W przypadkach kwalifikowanych jako przestępstwo niezgłoszenia upadłości (art. 586 KSH) termin ten wydłuża się do 20 lat.

Zarzut potrącenia wierzytelności własnej członka zarządu wobec powoda jest dopuszczalny, jednakże nie można powoływać się na wierzytelności przysługujące spółce.

W określonych sytuacjach członek zarządu może również kwestionować samą wysokość roszczenia, w szczególności sposób naliczenia odsetek. Odsetki za opóźnienie spółki powinny być skapitalizowane i wyrażone kwotowo – nie można ich automatycznie przenosić jako „biegnących” odsetek w pozwie przeciwko członkowi zarządu.

Aspekty taktyczne postępowania

Sprawa z art. 299 KSH rozpoznawana jest w postępowaniu gospodarczym, co wiąże się z podwyższonymi wymogami formalnymi i prekluzją dowodową. Pozwany będący osobą fizyczną może jednak wnioskować o rozpoznanie sprawy z pominięciem przepisów o postępowaniu odrębnym.

Z punktu widzenia obrony istotne jest zgromadzenie dokumentacji finansowej spółki z okresu sprawowania funkcji – sprawozdań finansowych, uchwał zarządu, korespondencji z doradcami. Dokumenty te mogą okazać się kluczowe dla wykazania przesłanek egzoneracyjnych, szczególnie w kontekście określenia „właściwego czasu” na złożenie wniosku o upadłość.

Podsumowanie – jak skutecznie bronić się przed art. 299 KSH

Skuteczna obrona przed odpowiedzialnością członka zarządu z art. 299 KSH wymaga znajomości przesłanek egzoneracyjnych oraz umiejętności wykazania, że bezskuteczność egzekucji przeciwko spółce nie wynika z zaniedbań w złożeniu wniosku o upadłość. Uwolnienie się od odpowiedzialności z art. 299 jest możliwe, gdy członek zarządu udowodni terminowe podjęcie działań restrukturyzacyjnych lub upadłościowych, brak winy w zaniechaniu tych działań, albo brak szkody po stronie wierzyciela.

Zależność między wnioskiem o upadłość a odpowiedzialnością zarządu ma charakter fundamentalny – to właśnie terminowość reakcji na niewypłacalność spółki decyduje o możliwości zwolnienia się z odpowiedzialności osobistej. Dlatego każdy członek zarządu powinien na bieżąco monitorować sytuację finansową spółki i dokumentować podejmowane działania.

Powyższy artykuł ma charakter informacyjny i nie stanowi porady prawnej. Każda sprawa z zakresu odpowiedzialności członków zarządu wymaga indywidualnej analizy stanu faktycznego i prawnego.

Robert Nogacki

Założyciel i Partner Zarządzający Kancelarii Prawnej Skarbiec, uznanej przez Dziennik Gazetę Prawną za jedną z najlepszych firm doradztwa podatkowego w Polsce (2023, 2024). Radca prawny z 19-letnim doświadczeniem, obsługujący przedsiębiorców z list Forbes oraz innowacyjne start-upy. Jeden z najczęściej cytowanych ekspertów prawa gospodarczego i podatkowego w polskich mediach, regularnie publikujący w Rzeczpospolitej, Gazecie Wyborczej i Dzienniku Gazecie Prawnej. Autor publikacji „AI Decoding Satoshi Nakamoto. Artificial Intelligence on the Trail of Bitcoin’s Creator” oraz współautor nagrodzonej książki „Bezpieczeństwo współczesnej firmy”. Profil LinkedIn: 18.5 tys. obserwujących, 4 mln odsłon rocznie. Nagrody: 4-krotny laureat Medalu Europejskiego, Złota Statuetka Lidera Polskiego Biznesu, tytuł „International Tax Planning Law Firm of the Year in Poland”. Specjalizuje się w strategicznym doradztwie prawnym, planowaniu podatkowym i zarządzaniu kryzysowym dla biznesu.