Istnieje stara maksyma prawnicza: dozwolone jest wszystko, co nie jest zakazane. Prawo podatkowe dodaje do niej gwiazdkę: chyba że organ uzna, że twój sposób działania był „sztuczny”.
Benjamin Franklin mawiał, że na świecie pewne są tylko śmierć i podatki. Nie dodał, że niepewne jest, jak dużo będzie tych podatków — bo to zależy od tego, jak zinterpretujesz przepisy. I jak zinterpretuje je organ, który cię sprawdzi.
Obejście prawa podatkowego to pojęcie z natury nieostre. Nie jest oszustwem — bo działasz zgodnie z literą prawa. Nie jest przestępstwem — bo nie łamiesz przepisów. Jest czymś pomiędzy: wykorzystaniem prawa w sposób, który ustawodawca (podobno) chciał wykluczyć, choć tego nie zapisał.
Czym jest obejście prawa podatkowego
Legalne planowanie podatkowe: wybierasz formę prawną, która generuje niższe obciążenia. Korzystasz ze zwolnień, do których masz prawo. Strukturyzujesz transakcje tak, by płacić tyle, ile wymagają przepisy — nie więcej.
Unikanie opodatkowania: robisz to samo — ale organ uznaje, że twój „główny cel” był podatkowy, działanie było „sztuczne”, a korzyść „sprzeczna z celem ustawy”.
Różnica między jednym a drugim nie leży w tym, co robisz. Leży w tym, jak organ oceni twoje motywy.
To jest sedno problemu: prawo podatkowe w Polsce karze nie za działanie, lecz za intencję — ustalając tę intencję retrospektywnie, na podstawie skutków. Obejście prawa podatkowego staje się zarzutem nie wtedy, gdy łamiesz przepisy, lecz wtedy, gdy stosujesz je zbyt kreatywnie.
Klauzula przeciwko unikaniu opodatkowania
Od 2016 roku w polskiej Ordynacji podatkowej funkcjonuje klauzula generalna przeciwko unikaniu opodatkowania (GAAR — General Anti-Avoidance Rule). To narzędzie, które pozwala organom podatkowym zakwestionować transakcje legalne formalnie, ale uznane za sprzeczne z „celem ustawy”.
Klauzula ma zastosowanie, gdy łącznie wystąpią trzy przesłanki:
Korzyść podatkowa. Zapłaciłeś mniej podatku, odroczyłeś płatność, zwiększyłeś stratę, uzyskałeś zwrot. Niemal każdy pozytywny skutek podatkowy się kwalifikuje.
Główny cel podatkowy. Osiągnięcie korzyści było głównym lub jednym z głównych celów twojego działania. Nie wystarczy, że korzyść była „przy okazji” — musi być „główna”.
Sztuczność działania. Twój sposób działania był taki, którego „podmiot działający rozsądnie” by nie wybrał, gdyby nie chodziło o podatki.
Brzmi precyzyjnie. W praktyce każda z tych przesłanek wymaga interpretacji — przez organ, który ma interes w tym, by interpretować ją na swoją korzyść.
Problem kalkulacji ekonomicznej
Ludwig von Mises argumentował, że racjonalne działanie gospodarcze wymaga możliwości kalkulacji. Przedsiębiorca musi znać koszty i przychody, by podejmować decyzje.
Klauzula dotycząca obejścia prawa podatkowego wprowadza element niekalkulowalny. Możesz przeprowadzić transakcję, policzyć skutki podatkowe, zapłacić należne podatki — i lata później dowiedzieć się, że organ widzi to inaczej. Że twoje kalkulacje były błędne, bo twój „sposób działania był sztuczny”.
To nie jest ryzyko w sensie ekonomicznym. Ryzyko można wycenić i ubezpieczyć. To jest niepewność w sensie Knighta — niemożność przypisania prawdopodobieństwa, bo nie znasz nawet możliwych wyników.
Uprawnienia Szefa KAS
Gdy Szef Krajowej Administracji Skarbowej poweźmie podejrzenie o obejście prawa podatkowego, może:
Wszcząć postępowanie w sprawie klauzuli — od zera, bezpośrednio wobec podatnika.
Przejąć toczące się postępowanie — kontrolę podatkową, celno-skarbową lub postępowanie podatkowe prowadzone przez inny organ.
Określić skutki podatkowe — tak, jakbyś dokonał „czynności odpowiedniej”, czyli takiej, którą według organu powinieneś był dokonać.
Wymierzyć dodatkowe zobowiązanie — sankcję finansową za unikanie opodatkowania, która może wynieść nawet 40% korzyści podatkowej.
To jest władza znacząca. Szef KAS staje się jednocześnie śledczym, prokuratorem i sędzią pierwszej instancji. Dopiero od jego decyzji możesz się odwołać — ale to ty musisz udowodnić, że nie unikałeś opodatkowania.
Granica między optymalizacją a obejściem prawa podatkowego
Robert Nozick argumentował, że jedynym moralnie uzasadnionym państwem jest państwo minimalne — chroniące własność i egzekwujące umowy. Wszystko ponad to jest przymusem.
Klauzula dotycząca obejścia prawa podatkowego idzie dalej niż egzekwowanie umów. Pozwala państwu przedefiniować twoją umowę — powiedzieć, że transakcja, którą zawarłeś, powinna być traktowana tak, jakbyś zawarł inną.
To nie jest argument, że klauzula jest bezprawna. Jest legalna — uchwalona przez parlament, podpisana przez prezydenta. Ale zmienia naturę relacji między obywatelem a państwem. Nie chodzi już o to, czy przestrzegasz prawa. Chodzi o to, czy państwo aprobuje twoje motywy.
Murray Rothbard twierdził, że podatki są z natury przymusowe — i dlatego minimalizowanie ich to nie unikanie obowiązku, lecz obrona własności. Nie musisz podzielać libertariańskich poglądów Rothbarda, by uznać, że przedsiębiorca ma prawo płacić tyle, ile wymagają przepisy — nie więcej. Że wybór formy prawnej generującej niższe obciążenia jest racjonalny i moralnie neutralny. Że państwo powinno pisać jasne przepisy, a nie karać za ich wykorzystanie.
Jak minimalizować ryzyko zarzutu obejścia prawa podatkowego
Weryfikujemy transakcje przed realizacją. Czy ta struktura przetrwa test klauzuli? Czy masz uzasadnienie ekonomiczne, które można udokumentować? Czy „podmiot działający rozsądnie” wybrałby tę drogę?
Przeprowadzamy audyt podatkowy. Przeszłe transakcje, rozliczenia, struktury. Gdzie są słabe punkty? Co może przyciągnąć uwagę Szefa KAS?
Dokumentujemy cele biznesowe. Najlepsza obrona przed zarzutem obejścia prawa podatkowego to dowód, że działanie miało sens gospodarczy niezależnie od skutków podatkowych. Tworzymy dokumentację przed transakcją, nie po kontroli.
Przygotowujemy wnioski o interpretacje. Interpretacja indywidualna może nie chronić przed klauzulą — ale pokazuje dobrą wiarę i zmniejsza ryzyko sankcji dodatkowego zobowiązania.
Obejście prawa podatkowego to zarzut, którego granice wyznacza praktyka organów i orzecznictwo sądów. To jest napięcie, którego nie rozwiążemy — ale w którym możemy pomóc nawigować.
