Piękni i niepotrzebni. AI, rynek pracy i utopia dochodu podstawowego

Piękni i niepotrzebni. AI, rynek pracy i utopia dochodu podstawowego

2026-06-16

Lęk, że maszyny odbiorą ludziom pracę, jest stary. Nowe, i osobliwe, jest to, skąd płynie jego najnowsza wersja: od ludzi, którzy te maszyny budują. W czerwcu 2026 roku Dario Amodei, współzałożyciel i dyrektor generalny Anthropic, opublikował esej, w którym ostrzegał, że zakłócenie rynku pracy może być większe i trwalsze niż jakiekolwiek w dziejach gospodarki, a kluczowym zadaniem epoki nie będzie pobudzanie wzrostu, lecz znalezienie sposobu, by wszyscy mogli korzystać z jego owoców. Na wypadek najcięższy, w którym maszyny trwale i masowo obniżą popyt na ludzką pracę, zaproponował lekarstwo: mechanizmy takie jak bezwarunkowy dochód podstawowy, finansowane z podatków od firm, które na tym zyskują, albo z podwyższonej daniny od zysków kapitałowych. Anthropic przeznaczył dwieście milionów dolarów na zbadanie tej kwestii, a w tym samym tygodniu prezydent Stanów Zjednoczonych, rozmyślając w Gabinecie Owalnym, zapewnił, że dzięki nowym maszynom publiczność stanie się bardzo bogata.

Odłóżmy na bok pytanie, czy maszyny rzeczywiście odbiorą pracę. Załóżmy, że odbiorą. Lekarstwo, jakie proponują Amodei i inni, brzmi wówczas tak: niech państwo wypłaca każdemu obywatelowi pensję za to, że niczego nie wytwarza, i niech pozwoli mu wypełniać dni wedle upodobania. Ma to kształt hojności i jest składane w dobrej wierze. Pod spodem kryje się jednak pytanie starsze niż ekonomia, którego jego autorzy nie zdążyli sobie postawić: jaki cel ma życie człowieka, którego nikt już nie potrzebuje?

Propozycja ta jest, jak będę dowodził, błędna, i to potrójnie: błędna ekonomicznie, błędna co do natury człowieka i błędna co do samej skali wydarzenia, któremu ma zaradzić. Do argumentu ekonomicznego i historycznego dojdę. Zarzut najgłębszy, ten dotyczący natury ludzkiej, najlepiej podjąć nie przez teorię, lecz przez mysz.

 

Co się stanie ze społeczeństwem, jeśli AI zastąpi większość ludzkich miejsc pracy?

W 1968 roku John B. Calhoun, badacz z amerykańskiego Narodowego Instytutu Zdrowia Psychicznego, postanowił zbudować dla myszy raj. Do metalowej zagrody o boku nieco ponad dwa i pół metra wpuścił cztery pary zdrowych zwierząt, a potem usunął z ich świata wszystko, co zabija: drapieżniki, choroby, chłód, niedostatek pożywienia, wody i miejsca na gniazda. Nie zostało nic, co wymagałoby trudu. Nazwał to Universe 25, dwudziestym piątym z serii, i spodziewał się rozkwitu. Przez pewien czas tak właśnie było. Myszy podwajały swoją liczbę co pięćdziesiąt pięć dni, potem wolniej, aż kolonia osiągnęła szczyt dwóch tysięcy dwustu osobników. Potem coś się popsuło. Narodzin ubywało, wreszcie ustały. Młode, które przeżyły, nie nauczyły się ani zalotów, ani walki, ani macierzyństwa, ani obrony skrawka podłogi. I populacja, dla której przygotowano miejsce na blisko cztery tysiące, malała pokolenie po pokoleniu aż do wymarcia, w świecie, który miał wszystko i brakowało mu jedynie powodu, by żyć.

W jej ostatnich dniach pojawiło się pokolenie, które Calhoun nazwał pięknymi. Były nieskazitelne. Ich futro nie nosiło śladów walk, bo nie walczyły. Nie nosiło śladów krycia, bo się nie kryły. Dni spędzały na jedzeniu, piciu i czyszczeniu sierści, doprowadzając ją do połysku, jakiego nie osiąga żadna mysz mająca cokolwiek do zrobienia. Miały wszystko i nie pragnęły niczego. Były ostatnim pokoleniem.

Swojej pracy Calhoun nadał dziwny tytuł, „Death Squared”, śmierć podniesiona do kwadratu, i jeszcze dziwniejszą tezę. Śmierć cielesną, tę, którą jeźdźcy Apokalipsy zadają mieczem, głodem i zarazą, nazwał drugą śmiercią, odnosząc ją do Księgi Objawienia. Jego prawdziwym tematem była jednak śmierć inna, śmierć ducha, którą nazwał pierwszą; a jego twierdzenie, zapisane w równaniu na końcu pracy, głosiło, że jedna wytwarza drugą. Znieś tę drugą śmierć, oddal wszelkie niebezpieczeństwo i zaspokój każdą potrzebę, a nie ocalisz stworzenia. Zabijesz jego ducha, jego zdolność do zachowań, które czyniły je tym, czym było. Podbój konieczności jest sam w sobie śmiercią celu. Mysz, która niczego nie potrzebuje, powoli zapomina, jak być myszą.

Stawiam ten obraz obok drugiego, kalifornijskiego, w którym inżynierowie proponują zdjąć z nas wszystkich ciężar bycia potrzebnym, ponieważ oba do siebie należą. Pytanie, jakie stawiają nam myszy Calhouna, nie jest tym, które zadają inżynierowie. Ich brzmi: czym nakarmimy ludzi, których maszyny uczyniły zbędnymi? Jego jest trudniejsze i starsze: co dzieje się ze stworzeniem, któremu zaspokojono każdą potrzebę i odebrano każdą rolę? Zanim odważę się odpowiedzieć, oddam adwersarzowi to, co mu się słusznie należy, spór bowiem, który warto toczyć, toczy się zawsze z najmocniejszą, a nie najsłabszą wersją cudzego poglądu.

 

Czy AI zabierze nam pracę?

A jednak taki lęk najczęściej okazywał się płonny. Luddyści rozbijali krosna w przekonaniu, że tkacka maszyna odbierze chleb tkaczowi; odebrała mu zawód, nie chleb. (Nie byli głupcami. Bronili, poza płacą, rzemiosła i warsztatu, które fabryka rozpuszczała, a ta krzywda była rzeczywista.) U podstaw większości proroctw technologicznego bezrobocia leży to samo ciche założenie, że ilość pracy w gospodarce jest wielkością stałą, a więc każda godzina wykonana przez maszynę to godzina odjęta człowiekowi. Założenie to jest fałszywe i było fałszywe przez dwa stulecia: znikały zawody, powstawała praca, a poziom zatrudnienia rósł wraz z liczbą ludności i wydajnością. Łatwo więc tym razem także machnąć ręką.

Byłby to błąd. Różnica jest jakościowa. Wszystkie dotychczasowe maszyny zastępowały mięsień albo rutynę: krosno, silnik parowy, taśmę montażową, arkusz kalkulacyjny. Pozostawiały nietkniętą tę władzę, którą uważaliśmy za nasz ostatni bastion, czyli sąd, rozumienie, język. Sztuczna inteligencja przychodzi właśnie po nią. Po raz pierwszy narzędzie konkuruje z człowiekiem nie tam, gdzie człowiek jest słaby, lecz tam, gdzie uważał się za niezastąpionego. Przyznaję więc przesłankę przeciwnika w jej najmocniejszej postaci: fala jest realna, a jej tempo i zasięg mogą nie mieć precedensu.

Co znamienne, fala pozostaje na razie prognozą, nie faktem. Stopa bezrobocia wynosi 4,3 procent, a gospodarka nie zdradza śladów zapowiadanej zapaści. Lecz akurat tym prognozom warto dać wiarę, bo formułują je ci, którzy falę podnoszą. Spór nie dotyczy zatem tego, czy fala nadejdzie. Dotyczy tego, co zrobimy, gdy nadejdzie. A w tej sprawie cała różnica między mądrością a katastrofą mieści się w wyborze między dwiema metaforami.

 

Bezwarunkowy dochód podstawowy (BDP) – komunizm w nowym przebraniu

Pierwsza odpowiedź, jakiej udzielają twórcy sztucznej inteligencji, ma w sobie ironię tak doskonałą, że gdyby nie była prawdziwa, należałoby ją wymyślić. Najściślejsze umysły epoki, inżynierowie ufający wyłącznie liczbom i pierwszym zasadom, w decydującej chwili sięgnęli po najmniej ścisły pomysł w dziejach myśli ekonomicznej. Dochód podstawowy nie jest ideą nową. Marzenie, które za nim stoi, jest marzeniem socjalizmu utopijnego, snem saintsimonistów i fourierystów, którzy chcieli tak przebudować społeczeństwo w harmonię obfitości, by nikt nie musiał już zabiegać. (Sam pieniężny przelew ma rodowód bardziej splątany i po części liberalny, do czego za chwilę wrócę; socjalistyczne i pradawne jest marzenie o zniesieniu samego zabiegania.) Dolina Krzemowa odkryła najstarszą utopię i wzięła ją za przyszłość.

Sprawiedliwość każe od razu zaznaczyć granicę, i na tej granicy opiera się cały spór liberalno-konserwatywny. Próg dochodowy dla najuboższych nie jest sam w sobie pomysłem socjalistycznym. Proponował go Milton Friedman w postaci negatywnego podatku dochodowego, i to wyraźnie jako zastępstwo dla rozdętej biurokracji socjalnej, a przy tym tak skonstruowane, by praca zawsze opłacała się bardziej niż jej brak. Friedrich Hayek dopuszczał gwarantowane minimum w „Konstytucji wolności”, ale minimum to podłoga pod tymi, którzy upadli, nie powszechna pensja dla tych, którzy stoją, a badacze Hayeka słusznie obstają przy tej różnicy. Thomas Paine rozważał coś podobnego w „Agrarian Justice”. Zarzut, który stawiam, nie dotyczy więc siatki bezpieczeństwa. Podłoga jest miłosierdziem. Dotyczy czegoś zupełnie innego: dochodu podstawowego pomyślanego jako powszechne i trwałe zastępstwo pracy, wypłacanego zdolnym i bezczynnym bez różnicy, podanego jako odpowiedź na masową zbędność człowieka. To inne zwierzę, i bardzo stare. Sieć, która chwyta upadającego, i hamak, który trzyma go w pozycji leżącej, nie są tym samym urządzeniem, choć utkano je z tej samej nici.

Dlaczego zawodzi, wyjaśnia najlepiej tradycja, do której odsyła samo pytanie: ordoliberalizm i liberalizm austriacki. Zacznijmy od arytmetyki. Transfer dość wielki, by zastąpić dochody utracone przy bezrobociu rzędu dziesięciu czy więcej procent, jest sumą astronomiczną. Ma go sfinansować podatek od zysków kapitałowych, lecz podstawa tej daniny kurczy się pod własnym ciężarem: kapitał jest ruchliwy, opodatkowana aktywność maleje, a państwo opodatkowuje gęś, której złote jaja zamierza rozdawać. Gdy podatki okażą się niewystarczające, a okażą się, pozostaje ostatnia deska ratunku każdego deficytu, czyli dodruk pieniądza. Tu zaczyna się inflacja w klasycznym, Misesowskim sensie: pieniądz dodrukowany, by sfinansować konsumpcję nieobjętą produkcją, traci wartość, ponieważ wartości pieniądza nie ustanawia dekret, lecz stosunek strumienia pieniądza do strumienia dóbr. Rząd może uchwalić obywatelowi większą liczbę. Nie może uchwalić mu więcej chleba.

Lecz nawet gdyby udało się ów transfer sfinansować bez druku, zawiódłby on subtelniej, a przez to pewniej. Naiwna krytyka głosi, że dochód podstawowy „wyzeruje się natychmiast” przez powszechny wzrost cen. To uproszczenie, i jako takie łatwe do obalenia. Mechanizm jest inny i ciekawszy. Sztuczna inteligencja potani to, co potrafi zastąpić, ale nie potani tego, czego zastąpić nie umie: godziny pielęgniarki, wizyty hydraulika, dobrze położonego mieszkania, uwagi nauczyciela, dobra pozycyjnego, którego cała wartość polega na tym, że nie każdy może je mieć. To są właśnie dobra, na które dochód oderwany od produkcji skieruje strumień popytu. Ich ceny wzrosną do poziomu nowego pieniądza. Nominalny próg podniesie się, realny nie. Biednemu wręczy się liczbę zamiast życia, a pieniądz pogoni właśnie za tym, czego maszyna nie wytworzy, i wylicytuje to poza jego zasięg. W tym, a nie w naiwnej hiperinflacji, mieści się prawdziwy sens twierdzenia, że transfer jest samobójczy: nie wszystkie ceny rosną naraz, lecz rosną ceny tego, czego ludzie naprawdę potrzebują, i ulga wyparowuje dokładnie tam, gdzie była potrzebna. Zjawisko to ma nawet nazwę, choroba kosztowa Baumola, i nie znika dlatego, że zapomnimy je uwzględnić.

Najgłębszą jednak ironię odsłania Hayek. Gospodarka jest maszyną przetwarzającą informację: rozproszonym komputerem, którego żaden centralny umysł nie zdoła zastąpić, ponieważ wiedza, jaką ów komputer przetwarza, czyli ceny, płace, zyski i straty, nie istnieje nigdzie w całości, lecz jest rozsiana w milionach głów. Ludzie, którzy zbudowali najpotężniejsze sztuczne procesory informacji w dziejach, nie dostrzegli jedynej maszyny, której zastąpić nie mogą, czyli rynku. Nauczyli maszynę każdego ludzkiego języka i zapomnieli o jedynym, którym mówi rynek. Proponują przesłonić jego sygnały transferem planisty, popełniając dokładnie ten błąd, który Hayek nazwał najpierw uzurpacją wiedzy w wykładzie noblowskim, a potem zgubną pychą rozumu. Przesłanka inżyniera brzmi: skoro zamodelowaliśmy język, zamodelujemy też przejście całej cywilizacji w nowy ustrój. Otóż nie. Modeluje się to, co policzalne. Transformacja społeczeństwa nie jest równaniem, lecz procesem odkrycia, którego rozwiązania nie zna nikt, dopóki go nie odkryje.

I tu dochodzi do głosu ordoliberalizm fryburski. Walter Eucken uczynił związek między świadczeniem a dochodem filarem zdrowego ładu gospodarczego. Wilhelm Röpke, jeden z architektów niemieckiego cudu gospodarczego, ostrzegał w „A Humane Economy” przed umasowieniem i przed duchową proletaryzacją: przed państwem, które zaspokaja każdą potrzebę i przy okazji rozpuszcza cnoty, na jakich wspiera się wolność, czyli odpowiedzialność, samodzielność, zapobiegliwość. Jego myśl, najtrwalsza z całej tej tradycji, brzmi tak: rynek żyje z kapitału moralnego, którego sam nie wytwarza i nie potrafi odtworzyć. Zerwać powszechnie i trwale więź między dochodem a wkładem to nie tylko zniekształcić ceny. To roztrwonić kapitał, którego nie księguje żaden budżet i nie odtwarza żaden transfer.

Naiwny krytyk powie zatem, że dochód podstawowy zeruje się przez inflację. Bliżej prawdy jest werdykt cięższy: transfer nie odtworzy ani cen, które niszczy, ani moralnego kapitału, który zużywa. To, co naprawdę subsydiuje, to nie wolny czas, lecz zbędność, a społeczeństwo niezawodnie dostaje więcej tego, za co zgadza się płacić.

 

Wpływ AI na społeczeństwo, czyli robotnicy bez pracy

Zarzut ekonomiczny, choć rozstrzygający, nie jest najpoważniejszy. Załóżmy nawet, wbrew powyższemu, że transfer udałoby się sfinansować bez inflacji i bez konsumpcji kapitału. Pozostaje pytanie cięższe: co taka konstrukcja czyni z człowiekiem.

Najtrafniej ujęła to Hannah Arendt. W „Kondycji ludzkiej” odróżniła pracę (animal laborans, mozół biologicznego trwania, konsumpcję, cykliczny trud ciała), wytwarzanie (homo faber, budowę trwałego świata rzeczy, ludzki artefakt) oraz działanie (sferę polityczną, mowę i czyn, ujawnianie tego, kim ktoś jest). I przewidziała, z niesamowitą dokładnością, właśnie naszą chwilę: perspektywę „społeczeństwa robotników bez pracy”, społeczeństwa najemników, które ma zostać uwolnione od pracy, jedynej czynności, jaką jeszcze zna, a które nie zna już owych wyższych zajęć, dla których to uwolnienie warto byłoby zdobyć. „Nic nie mogłoby być gorszego”, pisała. Dochód podstawowy jest instrumentem politycznym dokładnie tej katastrofy, którą nazwała: uwalnia człowieka od pracy i w miejsce wytwarzania oraz działania wręcza mu konsumpcję.

Tu wraca mysz, i teraz już nie tylko jako uwertura. Nie twierdzę, że ludzie są myszami; analogia byłaby i obraźliwa, i fałszywa, a sam eksperyment Calhouna jest naukowo wątpliwy. Nigdy nie został z powodzeniem powtórzony, klatki, jak sam przyznawał, czyszczono zaledwie co sześć tygodni, a późniejsze prace nad ludźmi, jak badania Jonathana Freedmana, nie wykazały analogicznego efektu. Sprzeciwiało się nawet jego własne audytorium: gdy przedstawiał badanie, pewien uczony zauważył, że Hongkong i londyński East End są gęstsze niż jakakolwiek mysia zagroda, a rozmnażają się znakomicie. Odpowiedź Calhouna, że nie o gęstość chodziło, lecz o załamanie się sensownych ról społecznych, jest w istocie tą wersją jego tezy, którą warto zachować. Universe 25 przywołuję więc nie jako dowód, lecz jako przypowieść, przypowieść w intencji samego autora, który w losie myszy widział figurę naszego własnego. Cechą rozstrzygającą jego świata nigdy nie była liczba mieszkańców. Było nią zniesienie konieczności. Samce, które przegrały walkę o rolę, nie buntowały się; wycofywały się, zbijały w bezwładne kupy pośrodku podłogi i nosiły blizny po atakach, przed którymi nie zadawały sobie już trudu ucieczki. Piękni szli jeszcze dalej: zdrowi, bez blizn, nieskazitelni, po prostu nigdy nie próbowali wejść w świat społeczny. Jedli, spali, czyścili sierść. Byli, w jego rozumieniu, już martwi. Jego ostrzeżenie dla człowieka było dokładne: takie stworzenie mogłoby zachować rutynę życia, lecz dotknięte zostałoby, mówiąc jego słowami, „utratą twórczości i niezdolnością do życia w obliczu wyzwania”, a wraz z nią utratą samej zdolności, która czyni je tym, czym jest.

Dla człowieka praca nigdy nie była tylko zapłatą. Jest formą, przez którą jesteśmy potrzebni, a bycie potrzebnym to dla zwierzęcia społecznego nie luksus, lecz pokarm. Człowiek przetrwa utratę zarobku. Z trudem przeżywa odkrycie, że niczego się od niego nie wymaga.

Polityczne niebezpieczeństwo dostrzegł najjaśniej Tocqueville. Opisał władzę opiekuńczą, łagodną i przewidującą, którą późniejsi komentatorzy nazwali łagodnym despotyzmem: władzę, jaka bierze na siebie troskę o zaspokojenie ludzkich potrzeb i czuwanie nad losem obywateli, a która utrzymuje ich w nieprzerwanym dzieciństwie. Przypominałaby władzę ojcowską, pisał, gdyby jej celem było przygotowanie ludzi do dorosłości; lecz jej celem jest utrzymać ich w dzieciństwie na zawsze. Naród tak otoczony opieką stopniowo traci zdolność samodzielnego myślenia, czucia i działania. Dochód podstawowy jest najczystszym łagodnym despotyzmem, jaki kiedykolwiek zaprojektowano, ponieważ nie żąda w zamian niczego, nawet głosu, nawet wdzięczności, jedynie tego, byś przycichł. Dawny despota łamał twoją wolę. Nowy po prostu zwalnia cię z kłopotu jej posiadania.

Dostojewski włożył tę umowę w usta Wielkiego Inkwizytora: nakarm ludzi, a potem żądaj od nich cnoty; złożą wolność u stóp tego, kto da im chleb, bo nic nie kusi człowieka równie mocno jak pozbycie się kłopotliwego daru wyboru. Inkwizytor oferuje chleb i ulgę od wolności. Dochód podstawowy oferuje dokładnie to i nazywa to współczuciem.

Obywatelem tej utopii jest ostatni człowiek Nietzschego, ten, który „wynalazł szczęście” i mruga powiekami. Dochód podstawowy nie uwalnia go od pracy. Przenosi go na emeryturę z samego siebie. A jeśli wolno tu dodać myśl, którą deista uzna za coś więcej niż przenośnię: praca jest ludzkim sposobem uczestnictwa w tworzeniu, a człowiek bodaj jedynym stworzeniem, przez które wszechświat dochodzi do świadomości siebie i nadaje sobie kształt. Wysłać to stworzenie na zasiłek konsumpcji to marnotrawstwo o skali, dla której trudno znaleźć miarę mniejszą niż kosmiczna.

 

Pług i miecz, nie spichlerz

Pozostaje błąd najgłębszy, błąd ramy. Dwanaście tysięcy lat temu rewolucja neolityczna zrobiła myśliwemu to, czym sztuczna inteligencja grozi pracownikowi wiedzy: unieważniła jego umiejętności. Zbieracz, który umiał odczytać trop i powalić jelenia, odkrył, że jego biegłość jest mniej warta w świecie pól i spichlerzy. I oto fakt rozstrzygający: nikomu nie przyszło do głowy rozdawać zboże zbędnym myśliwym. Nadwyżka, którą wytworzyło rolnictwo, nie stała się dożywotnim zasiłkiem dla zbędnych. Stała się materialną podstawą wszystkiego, co nazywamy cywilizacją. Uwolniona od codziennego polowania energia ludzka wynalazła miasto, świątynię, prawo, alfabet, matematykę, filozofię, samą wolną chwilę, grecką scholé, od której pochodzi słowo „szkoła”, w jakiej dopiero możliwa staje się myśl. Rolnictwo nie zakończyło pracy. Zakończyło zbieractwo i otworzyło ludzką przyszłość. Pług nie wysłał myśliwego na emeryturę. Awansował go.

A teraz najmocniejszy zarzut, którego nie ominę, bo jest on całością stanowiska przeciwnego. Przy rolnictwie pług nie potrafił wykonać pracy kapłana ani skryby, ani geometry; uwolniona energia płynęła ku zajęciom, których maszyna nie umiała wykonać. Lecz sztuczna inteligencja, powiada Amodei, jest inna: może wykonać także tę nową pracę. Jeśli maszyna podoła każdemu nowemu zadaniu, do którego się przerzucimy, analogia pęka, a my nie jesteśmy zbędnymi myśliwymi, którzy zostaną rolnikami, lecz gatunkiem, który po raz pierwszy zbudował własnego następcę w każdym zajęciu. To jest argument poważny i zasługuje na poważną odpowiedź. Zauważę na marginesie, że sam Amodei nie zawsze go podziela. W spokojniejszych chwilach przyznawał, że zautomatyzowanie dziewięćdziesięciu procent pracy sprawia zwykle, iż pozostałe dziesięć procent rozszerza się na całość, co znaczy, że i on dostrzegł pług. Dochód podstawowy należy do jego ciemniejszej prognozy, nie do jaśniejszej.

Oto odpowiedź. Zarzut opiera się na dwuznaczności słowa „praca”. Definiuje pracę jako zadanie ekonomicznie konieczne, jako to, za co ktoś zapłaci. Przy tej definicji istotnie: jeśli maszyna wykona każde płatne zadanie, nie zostaje żadna „praca”, a człowiekowi pozostaje tylko konsumować. Lecz praca nigdy nie była wyłącznie zadaniem płatnym. Obywatel ateński nie pracował za zapłatę; konieczny trud zostawiał innym, a uwolnioną aktywność nazywał nie bezczynnością, lecz życiem najwyższym, życiem polis i kontemplacji. Mnich, uczony, artysta, matka, obywatel, atleta, założyciel rzeczy: żadnego z nich nie definiuje wynagrodzenie, i żaden nie jest pięknym z Universe 25. Ludzkie cele są niewyczerpane i przelewają się poza krawędź pensji. Pensja nie jest sensem pracy. Jest tylko jej pogłoską.

Analogia rolnicza, właściwie rozumiana, nie obiecuje więc, że pojawią się nowe płatne posady, bo tych sztuczna inteligencja może istotnie nie zostawić. Obiecuje coś, czego budowniczowie tej technologii nie wzięli pod uwagę: że uwolniona ludzka energia zawsze znajdowała nowe i wyższe cele, pod warunkiem że istniała kultura zdolna je przyjąć i uczcić. Polis uświęcała aktywność nieodpłatną. Tak samo czyniły klasztor, republika uczonych, cech, ochotnicza straż, parafia, klub szachowy, laboratorium. Zadaniem, jakie przed nami stoi, nie jest finansowanie konsumpcji, lecz budowa form: instytucji i honoru, które pozwolą ludzkości pozbawionej pensji zabiegać o coś. Chleb umiemy rozdzielać. To powodów, dla których warto rano wstać, nie wypłaci żaden skarb państwa.

I tu dochód podstawowy okazuje się nie tyle bezużyteczny, ile szkodliwy. Daje chleb i nie buduje żadnej z form. Karmi ciało, a głodzi powołanie. Co gorsza, płacąc ludziom za pozostanie w gruzach starej gospodarki, zamraża ich w zbędności w chwili, gdy należałoby ich przenieść w nową. Tsunami i pług nie są metaforami sprzecznymi. Tsunami opisuje zniszczenie dawnej pracy, realne i być może gwałtowne. Pług opisuje właściwą odpowiedź: nie spichlerz dla zbędnych, lecz uprawę nowej ziemi. Dochód podstawowy bierze jedno za drugie. Patrzy, jak fala niszczy dawne posady, wnioskuje, że ludzka opowieść dobiegła końca, i sięga po kartki na żywność. Oddaje ludzką przyszłość zbędności, zanim w pojedynku padł pierwszy strzał.

 

Przyszłość AI, czyli wiara w człowieka

Co prowadzi do oskarżenia najgłębszego, i podejrzewam, że właśnie ono przetrwa najdłużej. Ludzie budujący sztuczną inteligencję mają ogromną wiarę w swoje maszyny i niemal żadnej w człowieka. Potrafią wyobrazić sobie inteligencję, która przewyższy nas w każdym zadaniu; nie potrafią wyobrazić sobie ludzkiej aktywności poza pensją. Dlatego w decydującej chwili sięgają nie po pług, lecz po spichlerz, nie po polis, lecz po zasiłek, nie po wizję tego, czym uwolniona ludzkość mogłaby się stać, lecz po najstarsze i najbardziej mechaniczne z pocieszeń, czyli przelew. Jest to brak odwagi przebrany za współczucie i brak wyobraźni u ludzi, którzy z wyobraźni żyją. Ufają maszynie, że nas przewyższy, a nie ufają nam, że warci jesteśmy przewyższenia.

Wróćmy do pięknych. Cywilizacja, której wręczono obfitość, staje przed jednym tylko pytaniem: co teraz ze sobą zrobimy. Obfitość nie jest odpowiedzią; jest pytaniem, a każda cywilizacja jest odpowiedzią, jakiej udziela. Mysz, otrzymawszy obfitość, wyczyściła sierść do gładkiej, jałowej doskonałości i zapomniała, jak być myszą. Człowiek, otrzymawszy obfitość, zadawał zawsze, w swoich najlepszych chwilach, pytanie inne, nie „co skonsumuję”, lecz „co teraz zbuduję”. Zakładem każdej cywilizacji godnej tego miana była druga odpowiedź. Architekci sztucznej inteligencji, przy całej swojej błyskotliwości, postawili, cicho i w najlepszej wierze, na pierwszą.

Cywilizacji nie ocala chleb, który rozdaje, lecz praca, której nadaje godność. Niebezpieczeństwo sztucznej inteligencji nie polega na tym, że maszyny zrobią to, co potrafi człowiek. Polega na tym, że człowiek, uwolniony wreszcie od konieczności, dostanie pensję za to, żeby zapomnieć, po co istnieje.

Publikacje

Mecenas ChatGPT
2026-05-20

Mecenas ChatGPT

O tym, czego model językowy nie może zrobić – nawet gdy mówi prawdę Robert Nogacki | Kancelaria Prawna Skarbiec Przez ostatnie…

czytaj więcej
Zobacz więcej publikacji