Niedozwolone klauzule umowne

Regulaminy sklepów internetowych, umowy deweloperskie, warunki biur podróży – we wszystkich tych dokumentach mogą kryć się postanowienia przekraczające granice prawa. Dla przedsiębiorcy oznacza to ryzyko kosztownego postępowania przed Prezesem UOKiK. Dla konsumenta – możliwość uwolnienia się od niekorzystnych zapisów bez wypowiadania całej umowy.

Czym są klauzule abuzywne i kiedy postanowienie umowy nie wiąże konsumenta

Niedozwolone klauzule umowne (zwane też klauzulami abuzywnymi) to postanowienia, które spełniają łącznie trzy przesłanki określone w art. 385¹ Kodeksu cywilnego:

• nie zostały indywidualnie uzgodnione z konsumentem,
• kształtują jego prawa i obowiązki w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami,
• rażąco naruszają jego interesy.

Skutek jest daleko idący: takie postanowienie nie wiąże konsumenta z mocy samego prawa, od samego początku. Nie trzeba go zaskarżać ani wypowiadać – ono po prostu nie wywołuje skutków prawnych wobec słabszej strony umowy. Pozostała część umowy zachowuje jednak moc.

Czym jest „indywidualnie uzgodnione” postanowienie? To takie, na którego treść konsument miał rzeczywisty wpływ. Sam fakt podpisania umowy lub zaznaczenia checkboxa „akceptuję regulamin” tego nie zapewnia. Przedsiębiorca musiałby wykazać, że był gotowy do zmiany konkretnego zapisu na życzenie klienta i że prowadzono w tej sprawie rzeczywiste negocjacje.

Co ciekawe, nawet przedstawienie konsumentowi kilku wariantów do wyboru (np. trzech pakietów ubezpieczenia) nie stanowi indywidualnego uzgodnienia – przedsiębiorca nadal jednostronnie kontroluje treść każdej opcji.

Które postanowienia podlegają kontroli jako niedozwolone klauzule umowne

Kontrolą objęte są praktycznie wszystkie zapisy wzorców umownych i regulaminów, z jednym istotnym wyjątkiem: postanowienia określające główne świadczenia stron (w tym cenę) nie podlegają badaniu pod kątem abuzywności, ale tylko wtedy, gdy zostały sformułowane jednoznacznie i zrozumiale.

Ratio legis tego wyłączenia jest proste – cena i podstawowy przedmiot umowy podlegają konkurencji rynkowej. Konsument może porównać oferty i wybrać korzystniejszą. Natomiast postanowień „drobnym drukiem” – o zasadach odstąpienia, karach umownych czy ograniczeniach odpowiedzialności – nikt realnie nie porównuje między ofertami.

Granica jest jednak płynna. Orzecznictwo przyjmuje, że klauzule indeksacyjne w kredytach (przeliczające zobowiązanie według kursu waluty obcej) określają główne świadczenie stron, ale jeśli są nietransparentne – a więc konsument nie mógł ocenić ryzyka ekonomicznego – podlegają pełnej kontroli. To właśnie brak przejrzystości otworzył drogę do masowego kwestionowania umów tzw. kredytów frankowych.

Katalog niedozwolonych postanowień umownych – 23 typy klauzul abuzywnych

Art. 385³ Kodeksu cywilnego zawiera obszerny katalog 23 typów postanowień, które „w razie wątpliwości” uważa się za niedozwolone. To tzw. szara lista – nie oznacza automatycznej abuzywności, ale przerzuca ciężar argumentacji na przedsiębiorcę. Poniżej najważniejsze kategorie z praktycznymi przykładami.

Klauzule wyłączające lub ograniczające odpowiedzialność przedsiębiorcy

Wyłączenie odpowiedzialności za szkody na osobie (pkt 1) – całkowicie zakazane. Żaden regulamin nie może zwolnić np. organizatora wydarzeń sportowych z odpowiedzialności za wypadki uczestników.

Ograniczenie odpowiedzialności za niewykonanie umowy (pkt 2) – typowy przykład: „Sklep nie odpowiada za opóźnienia w dostawie wynikające z przyczyn od niego niezależnych” bez sprecyzowania tych przyczyn.

Uzależnienie odpowiedzialności od nadmiernych formalności (pkt 21) – np. wymóg zgłoszenia reklamacji w ciągu 24 godzin, wyłącznie listem poleconym, na formularzu pobranym osobiście w siedzibie firmy.

Klauzule dotyczące jednostronnych zmian i uprawnień przedsiębiorcy

Jednostronna zmiana umowy bez ważnej przyczyny (pkt 10) – np. „Operator zastrzega sobie prawo do zmiany zakresu usług w dowolnym czasie”. Dopuszczalna jest zmiana, ale musi być powiązana z konkretnymi, obiektywnymi przyczynami wskazanymi w umowie.

Zmiana ceny bez prawa odstąpienia (pkt 20) – częste w umowach abonamentowych: podwyżka po roku bez możliwości rezygnacji przed końcem okresu zobowiązania.

Wiążąca interpretacja umowy przez przedsiębiorcę (pkt 9) – „W przypadku wątpliwości interpretacyjnych rozstrzyga stanowisko Sprzedawcy”.

Jednostronna zmiana istotnych cech świadczenia (pkt 19) – np. prawo biura podróży do zmiany hotelu na „równorzędny” bez zgody klienta i bez prawa do odstąpienia.

Klauzule dotyczące kar umownych i płatności

Rażąco wygórowana kara umowna lub odstępne (pkt 17) – kara w wysokości 100% wartości umowy za odstąpienie na tydzień przed realizacją usługi, podczas gdy realne koszty przedsiębiorcy są minimalne.

Kara tylko dla konsumenta (pkt 16) – konsument płaci za rezygnację, ale przedsiębiorca może bezkarnie odwołać usługę.

Brak zwrotu zapłaty za niespełnione świadczenie (pkt 12) – zatrzymanie całej zaliczki przy odstąpieniu od umowy, niezależnie od przyczyny i momentu rezygnacji.

Klauzule dotyczące rozwiązania umowy

Pozbawienie konsumenta prawa do odstąpienia (pkt 14) – umowa na czas określony bez możliwości wcześniejszego rozwiązania przez konsumenta, podczas gdy przedsiębiorca takie prawo posiada.

Automatyczne przedłużenie z krótkim terminem na sprzeciw (pkt 18) – „Umowa przedłuża się automatycznie, chyba że Klient złoży rezygnację na 30 dni przed końcem okresu” – przy umowie rocznej to jeszcze dopuszczalne, ale przy dwuletniej i braku wyraźnego przypomnienia może być zakwestionowane.

Wypowiedzenie przez przedsiębiorcę bez ważnych przyczyn (pkt 15) – prawo do natychmiastowego wypowiedzenia umowy na czas nieoznaczony bez podania powodu.

Klauzule procesowe i jurysdykcyjne

Narzucenie niewłaściwego sądu (pkt 23) – „Wszelkie spory rozstrzyga sąd właściwy dla siedziby Sprzedawcy”. Konsument ma prawo do sądu według swojego miejsca zamieszkania.

Zapis na sąd polubowny (pkt 23) – narzucenie arbitrażu we wzorcu umowy, bez rzeczywistej zgody konsumenta.

Klauzule wiążące i uzależniające

Uzależnienie umowy od przyszłych zobowiązań (pkt 6) – warunek zawarcia umowy kredytu od przyrzeczenia wykupienia ubezpieczenia przez kolejne 5 lat.

Powiązanie z umową niemającą związku (pkt 7) – np. uzależnienie zakupu telefonu od zawarcia umowy na internet stacjonarny.

 Ochrona przed klauzulami abuzywnymi także dla jednoosobowych przedsiębiorców

Od 1 stycznia 2021 roku ochrona przed niedozwolonymi postanowieniami umownymi przysługuje nie tylko konsumentom, ale również osobom fizycznym prowadzącym jednoosobową działalność gospodarczą, jeżeli zawierana umowa nie ma dla nich charakteru zawodowego.

Kiedy przedsiębiorca korzysta z ochrony konsumenckiej? Gdy z treści umowy wynika, że nie jest ona związana z przedmiotem jego działalności ujawnionym w CEIDG. Przykłady:

• Właściciel warsztatu samochodowego kupujący klimatyzator do biura – umowa nie dotyczy naprawy pojazdów, więc korzysta z ochrony.
• Ten sam mechanik kupujący podnośnik diagnostyczny – bezpośredni związek z działalnością, brak ochrony konsumenckiej.
• Grafik freelancer zamawiający usługę księgową – co do zasady korzysta z ochrony, bo księgowość nie jest przedmiotem jego działalności.

Nowość od 2024 roku: Jeśli z treści umowy nie wynika jednoznacznie, czy ma ona charakter zawodowy, osoba fizyczna może złożyć oświadczenie w tej kwestii najpóźniej w chwili zawarcia umowy. Przedsiębiorca nie może jednak uzależniać zawarcia umowy od złożenia takiego oświadczenia.

To istotne rozszerzenie ochrony – mali przedsiębiorcy, którzy przy zakupach niezwiązanych z ich specjalizacją są równie podatni na niekorzystne postanowienia wzorców jak typowi konsumenci, zyskali realne narzędzie obrony.

Konsekwencje stosowania klauzul abuzywnych dla przedsiębiorcy

Od 2016 roku kontrola abstrakcyjna niedozwolonych postanowień umownych ma charakter administracyjny – prowadzi ją Prezes UOKiK, a nie sąd w postępowaniu cywilnym.

Co grozi przedsiębiorcy:

Prezes UOKiK może wydać decyzję zakazującą stosowania konkretnego postanowienia i nakazującą usunięcie skutków jego stosowania (np. przez poinformowanie konsumentów). Decyzja podlega publikacji, co samo w sobie stanowi dolegliwość wizerunkową.

W przypadku praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów możliwe jest nałożenie kary pieniężnej do 10% obrotu przedsiębiorcy.

Niezależnie od postępowania administracyjnego, każdy konsument może w ramach indywidualnego sporu sądowego powołać się na abuzywność postanowienia. Sąd bada tę kwestię z urzędu – nawet jeśli konsument wprost się na nią nie powołał.

Ważna zmiana: dawniej obowiązujący „rozszerzony skutek” wpisu do rejestru klauzul niedozwolonych – zgodnie z którym zakwestionowane postanowienie stawało się zakazane dla wszystkich przedsiębiorców – budził poważne wątpliwości konstytucyjne. Obecnie decyzja Prezesa UOKiK wiąże konkretnego przedsiębiorcę, wobec którego ją wydano, choć stanowi silną wskazówkę interpretacyjną dla innych.

Ocena klauzul abuzywnych – według jakiego momentu i jakich kryteriów

Art. 385² KC precyzuje, że oceny zgodności postanowienia z dobrymi obyczajami dokonuje się według stanu z chwili zawarcia umowy. Oznacza to, że:

• późniejsza zmiana okoliczności (np. wzrost kursów walut) nie ma znaczenia dla oceny abuzywności,
• nie można bronić klauzuli argumentem, że „w praktyce nie była stosowana na niekorzyść konsumenta”,
• istotne są okoliczności towarzyszące zawarciu umowy – np. czy konsument był pod presją czasu, czy miał możliwość zapoznania się z warunkami.

Sąd bierze pod uwagę również inne umowy pozostające w związku z ocenianą – np. umowę kredytu i powiązaną z nią umowę ubezpieczenia niskiego wkładu. Postanowienie pozornie neutralne może okazać się abuzywne w kontekście całego pakietu produktów.

Jak konsument może się bronić przed niedozwolonymi klauzulami umownymi

Konsument nie musi wytaczać odrębnego powództwa o uznanie postanowienia za abuzywne. Wystarczy, że w ramach jakiegokolwiek sporu z przedsiębiorcą – np. gdy firma dochodzi zapłaty kary umownej – podniesie zarzut, że dane postanowienie go nie wiąże.

Sąd ma obowiązek zbadać abuzywność z urzędu, jeśli tylko dysponuje informacjami pozwalającymi na taką ocenę. W praktyce oznacza to, że konsument powinien przedstawić treść umowy lub regulaminu.

Skutki stwierdzenia abuzywności:

• postanowienie nie wiąże konsumenta od początku (ex tunc),
• umowa w pozostałym zakresie pozostaje w mocy,
• świadczenia spełnione na podstawie niewiążącej klauzuli podlegają zwrotowi jako nienależne.

Jest jednak istotny wyjątek: konsument może zrezygnować z ochrony. Jeśli świadomie i wyraźnie zgodzi się na stosowanie wobec niego postanowienia uznanego za abuzywne, sąd nie może wbrew jego woli stwierdzić bezskuteczności. Takie rozwiązanie chroni konsumenta przed sytuacją, w której „ochrona” działałaby na jego niekorzyść – np. gdy upadek całej umowy byłby dla niego mniej korzystny niż jej utrzymanie z wadliwą klauzulą.

Niedozwolone klauzule umowne a nieważność całej umowy

Co do zasady, abuzywność pojedynczego postanowienia nie pociąga za sobą nieważności całej umowy. Art. 385¹ § 2 KC wyraźnie stanowi, że strony pozostają związane umową w pozostałym zakresie.

Sytuacja komplikuje się, gdy niedozwolona klauzula określa świadczenie główne (np. mechanizm ustalania wysokości rat kredytu). Wówczas po jej usunięciu może okazać się, że umowa nie da się wykonać – brakuje elementu pozwalającego określić zobowiązania stron. W takim przypadku umowa upada w całości.

Dokładnie ten scenariusz zrealizował się w sprawach kredytów indeksowanych do franka szwajcarskiego. Sądy uznały, że bez klauzul przeliczeniowych nie sposób ustalić, ile konsument ma spłacić, a jednocześnie umowa przekształciłaby się w zupełnie inny stosunek prawny (kredyt złotowy z oprocentowaniem opartym na LIBOR). To wykraczałoby poza dopuszczalną ingerencję sądu w treść stosunku prawnego.

Skutki nieważności umowy:

Obie strony zwracają sobie wzajemnie to, co świadczyły. Konsument oddaje otrzymany kapitał, bank zwraca wpłacone raty. Rozliczenie następuje według tzw. teorii dwóch kondykcji – każda strona ma odrębne roszczenie, nie dochodzi do automatycznego „potrącenia” czy salda.

Co istotne, Trybunał Sprawiedliwości UE przesądził, że bankowi nie przysługuje wynagrodzenie za korzystanie z kapitału przez konsumenta w okresie przed stwierdzeniem nieważności. Takie roszczenie niweczyłoby odstraszający skutek sankcji za stosowanie klauzul abuzywnych.

Jak przedsiębiorca powinien konstruować wzorce umów

Weryfikacja istniejących zapisów: Pierwszym krokiem powinien być przegląd regulaminów i wzorców pod kątem katalogu z art. 385³ KC oraz opublikowanych decyzji Prezesa UOKiK. Jeśli jakieś postanowienie odpowiada typowi uznanemu za abuzywny, wymaga modyfikacji lub usunięcia.

Zasada symetrii: Postanowienia nakładające obowiązki na konsumenta (kary umowne, ograniczenia czasowe, wymogi formalne) powinny znajdować symetryczne odpowiedniki po stronie przedsiębiorcy. Jednostronne uprzywilejowanie firmy to najczęstsza przyczyna kwestionowania klauzul.

Transparentność: Nawet postanowienie określające główne świadczenie może zostać zakwestionowane, jeśli jest niejednoznaczne lub uniemożliwia konsumentowi ocenę ryzyka ekonomicznego. Wzorzec powinien być napisany językiem zrozumiałym, bez odesłań do skomplikowanych mechanizmów obliczeniowych.

Zakaz „klauzul fikcji”: Nie pomoże zapis, w którym konsument „oświadcza, że wszystkie postanowienia zostały z nim indywidualnie uzgodnione” – takie klauzule same w sobie mogą być uznane za abuzywne i nie zmieniają rzeczywistego charakteru postanowień.

Podsumowanie – niedozwolone klauzule umowne w pigułce

Niedozwolone postanowienia umowne to obszar, w którym pozorna oszczędność na obsłudze prawnej może generować realne straty – zarówno finansowe, jak i wizerunkowe. Przemyślany regulamin, uwzględniający aktualne orzecznictwo i praktykę decyzyjną UOKiK, stanowi inwestycję w bezpieczeństwo prawne przedsiębiorstwa.

• Dalsze informacje: Prawo konkurencji | Zwalczanie nieuczciwej konkurencji

Artykuł ma charakter informacyjny i nie stanowi porady prawnej. W przypadku wątpliwości dotyczących konkretnych postanowień umownych rekomendujemy konsultację z prawnikiem specjalizującym się w prawie konsumenckim.

Robert Nogacki

Założyciel i Partner Zarządzający Kancelarii Prawnej Skarbiec, uznanej przez Dziennik Gazetę Prawną za jedną z najlepszych firm doradztwa podatkowego w Polsce (2023, 2024). Radca prawny z 19-letnim doświadczeniem, obsługujący przedsiębiorców z list Forbes oraz innowacyjne start-upy. Jeden z najczęściej cytowanych ekspertów prawa gospodarczego i podatkowego w polskich mediach, regularnie publikujący w Rzeczpospolitej, Gazecie Wyborczej i Dzienniku Gazecie Prawnej. Autor publikacji „AI Decoding Satoshi Nakamoto. Artificial Intelligence on the Trail of Bitcoin’s Creator” oraz współautor nagrodzonej książki „Bezpieczeństwo współczesnej firmy”. Profil LinkedIn: 18.5 tys. obserwujących, 4 mln odsłon rocznie. Nagrody: 4-krotny laureat Medalu Europejskiego, Złota Statuetka Lidera Polskiego Biznesu, tytuł „International Tax Planning Law Firm of the Year in Poland”. Specjalizuje się w strategicznym doradztwie prawnym, planowaniu podatkowym i zarządzaniu kryzysowym dla biznesu.