Zajęcie majątku z przestępstwa
Zajęcie majątku w świetle prawa unijnego i orzecznictwa strasburskiego
Dyrektywa (UE) 2024/1260 w sprawie odzyskiwania i konfiskaty mienia zamyka pewien etap europejskiej debaty o granicach dopuszczalnej ingerencji w prawo własności osób powiązanych z przestępczością zorganizowaną. Termin transpozycji upływa 23 listopada 2026 r., co oznacza, że polskie prawo karne będzie musiało zmierzyć się z instytucjami, które dotychczas funkcjonowały głównie w systemach common law oraz w państwach zmagających się z problemem mafii – przede wszystkim we Włoszech.
Zajęcie majątku z przestępstwa oraz zajęcie majątku przez prokuraturę bez wyroku skazującego to instrumenty, które budzą uzasadnione obawy przedsiębiorców i ich doradców prawnych. Warto jednak zauważyć, że konfiskata rozszerzona nie jest tworem prawnym powstałym w legislacyjnej próżni. Jej fundamenty zostały wypracowane przez dziesięciolecia w orzecznictwie Europejskiego Trybunału Praw Człowieka, rekomendacjach FATF oraz konwencjach Rady Europy.
Geneza i ewolucja instrumentów konfiskacyjnych
Historia europejskich regulacji dotyczących zajęcia majątku z przestępstwa rozpoczyna się od prostej konstatacji wyrażonej w preambule Konwencji Rady Europy z 1990 r. o konfiskacie dochodów pochodzących z przestępstwa: jedną z „nowoczesnych i skutecznych metod” walki z poważną przestępczością jest „pozbawienie sprawców dochodów z przestępstwa”. Ta pozornie oczywista teza wymagała jednak głębokiego przemyślenia w kontekście gwarancji konstytucyjnych.
Konwencja z 1990 r. definiowała konfiskatę jako „karę lub środek nakazany przez sąd po przeprowadzeniu postępowania w związku z popełnieniem przestępstwa, powodujący ostateczne pozbawienie mienia”. Jak wyjaśniono w raporcie wyjaśniającym, eksperci dostrzegli znaczące różnice między systemami prawnymi państw-sygnatariuszy w odniesieniu do organu orzekającego przepadek – mogły to być sądy karne, administracyjne lub odrębne organy w postępowaniach cywilnych „zupełnie odrębnych od tych, w których wina sprawcy jest określana”. Te ostatnie określano mianem „postępowań in rem”.
Konwencja z 2005 r. poszła dalej, wprowadzając w art. 3 ust. 4 wymóg, by państwa „zapewniły możliwość przerzucenia ciężaru dowodu w przypadku konieczności wykazania legalnego pochodzenia domniemanych dochodów lub innego mienia podlegającego konfiskacie w przypadku poważnych przestępstw”. Jednocześnie art. 5 rozszerzył zakres konfiskaty na mienie przekształcone lub zamienione, mienie nabyte z legalnych źródeł przemieszane z dochodami z przestępstwa, a także wtórne korzyści – odsetki, zyski z inwestycji i inne przysporzenia.
FATF w zaleceniu nr 4 wprost wskazała, że „kraje mogą rozważyć przyjęcie środków, które umożliwiają konfiskatę takich dochodów lub narzędzi bez konieczności wydania wyroku skazującego lub które wymagają, aby sprawca wykazał legalne pochodzenie własności rzekomo podlegającej konfiskacie”.
Włoski model konfiskaty prewencyjnej jako punkt odniesienia
Włoskie ustawodawstwo antymafiijne stanowi naturalny punkt odniesienia dla analizy zgodności zajęcia majątku przez prokuraturę z Konwencją europejską. Ustawa nr 575 z 1965 r., zmieniona ustawą nr 646 z 1982 r. (tzw. ustawa Rognoni-La Torre), wprowadziła mechanizm zajęcia i konfiskaty mienia osób podejrzanych o przynależność do organizacji mafijnych, gdy „istnieje wystarczające poszlakowe dowody, takie jak znaczna rozbieżność między stylem życia a ujawnionym lub zadeklarowanym dochodem”, wskazujące na pochodzenie mienia z działalności przestępczej.
Model ten charakteryzują trzy cechy istotne dla dalszych rozważań. Po pierwsze, konfiskata następuje w ramach postępowania odrębnego od procesu karnego i nie wymaga uprzedniego skazania. Po drugie, ciężar dowodu co do legalnego pochodzenia mienia spoczywa na osobie, której mienie podlega zajęciu. Po trzecie, środki mogą być stosowane nie tylko wobec osoby podejrzanej, ale także wobec członków jej rodziny i osób powiązanych.
Włoski Trybunał Konstytucyjny wielokrotnie wypowiadał się o zgodności tego mechanizmu z ustawą zasadniczą. W orzeczeniu nr 27 z 1959 r. wskazał, że środki prewencyjne znajdują uzasadnienie w potrzebie zagwarantowania „uporządkowanego i pokojowego przebiegu stosunków społecznych” nie tylko przez penalizację czynów zabronionych, ale także przez przepisy mające zapobiegać ich popełnieniu. W orzeczeniu nr 23 z 1964 r. doprecyzował, że środki prewencyjne „nie odnoszą się do popełnienia konkretnego czynu zabronionego, lecz do wzorca zachowania określonego przez prawo jako wskazującego na niebezpieczeństwo społeczne”.
Orzecznictwo strasburskie – kształtowanie standardów zajęcia majątku
Europejski Trybunał Praw Człowieka wypracował w ciągu ostatnich trzech dekad spójną linię orzeczniczą dotyczącą konfiskaty mienia powiązanego z przestępczością. Kluczowe znaczenie mają wyroki w sprawach AGOSI przeciwko Wielkiej Brytanii (1986), Raimondo przeciwko Włochom (1994) oraz Gogitidze i inni przeciwko Gruzji (2015).
W sprawie Raimondo Trybunał badał włoski system środków prewencyjnych zastosowanych wobec przedsiębiorcy budowlanego podejrzewanego o przynależność do organizacji mafijnej. Skarżący został objęty nadzorem policyjnym, a jego mienie – zajęte i częściowo skonfiskowane – mimo że w równoległym postępowaniu karnym został ostatecznie uniewinniony. Trybunał uznał, że zajęcie stanowiło „środek tymczasowy mający zapewnić, że mienie, które wydaje się być owocem działalności przestępczej prowadzonej na szkodę wspólnoty, może zostać następnie w razie potrzeby skonfiskowane”. Podkreślił, że „w świetle niezwykle niebezpiecznej potęgi ekonomicznej organizacji takiej jak mafia, nie można powiedzieć, że zastosowanie tego środka na tym etapie postępowania było nieproporcjonalne do realizowanego celu”.
Co do samej konfiskaty, Trybunał stwierdził, że realizowała ona cel leżący w interesie ogólnym – „zmierzała do zapewnienia, że korzystanie z przedmiotowego mienia nie przyniesie skarżącemu ani organizacji przestępczej, do której przynależności był podejrzany, korzyści ze szkodą dla wspólnoty”. Konfiskata została uznana za proporcjonalną, „tym bardziej że w istocie nie pociąga za sobą żadnych dodatkowych ograniczeń w stosunku do zajęcia”.
Sprawa Gogitidze dotyczyła gruzińskiego wysokiego urzędnika państwowego, którego mienie – wraz z mieniem członków rodziny – zostało skonfiskowane w postępowaniu administracyjnym bez uprzedniego skazania. Trybunał przeprowadził w tym wyroku szczegółową analizę międzynarodowych standardów konfiskacji, wskazując że „wspólne europejskie i uniwersalne normy prawne wspierają: po pierwsze, konfiskatę mienia związaną z poważnymi przestępstwami, takimi jak korupcja, pranie pieniędzy, przestępstwa narkotykowe i tak dalej, bez istnienia uprzedniego wyroku skazującego; po drugie, ciężar udowodnienia legalnego pochodzenia mienia uznanego za niesłusznie nabyte może być legalnie przerzucony na pozwanych w postępowaniach dotyczących przepadku innych niż karne, w tym postępowania cywilne in rem; po trzecie, środki konfiskaty mogą być stosowane nie tylko do bezpośrednich korzyści z przestępstwa, ale także do majątku, w tym wszelkich dochodów i innych świadczeń pośrednich, uzyskanych poprzez konwersję lub transformację bezpośrednich dochodów z przestępstwa lub przemieszanie ich z innymi aktywami; wreszcie, środki konfiskaty mogą być stosowane nie tylko wobec osób bezpośrednio podejrzanych o przestępstwa, ale także przeciwko osobom trzecim, które posiadają prawo własności nabyte bez koniecznej dobrej wiary”.
Trybunał podkreślił jednak, że gwarancje proceduralne mają fundamentalne znaczenie. W sprawie Gogitidze skarżącym zapewniono możliwość przedstawienia argumentów przed sądami krajowymi, a postępowanie miało charakter kontradyktoryjny. Trybunał zbadał również, czy ustalenia sądów krajowych nie były arbitralne – sądy „należycie zbadały twierdzenie prokuratora w toku postępowania dowodowego, biorąc pod uwagę liczne dokumenty”, a analiza sytuacji finansowej skarżących „potwierdziła istnienie znacznej rozbieżności między ich dochodami oraz ich majątkiem”.
Polska perspektywa konstytucyjna – zabezpieczenie majątkowe
Wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 6 września 2004 r. (SK 10/04), choć dotyczył zabezpieczenia majątkowego w postępowaniu karnym, a nie konfiskaty rozszerzonej, dostarcza istotnych wskazówek interpretacyjnych dla oceny zgodności nowych instrumentów zajęcia majątku przez prokuraturę z Konstytucją RP.
Trybunał wskazał, że „zabezpieczenie majątkowe, niezależnie od tego, czy ma na celu gwarancję wypłacalności dłużnika w postępowaniu cywilnym czy skuteczność egzekucji sankcji majątkowej w postępowaniu karnym, nie może być oceniane jako sprzeczne z Konstytucją ograniczenie własności czy innych praw majątkowych”. Podkreślił przy tym, że „nawet własność nie jest prawem absolutnym i – zgodnie z art. 64 ust. 3 Konstytucji – może podlegać ograniczeniom, byle były one przewidziane w ustawie i nie naruszały istoty prawa własności”.
W odniesieniu do zasady domniemania niewinności TK stwierdził, że zabezpieczenie „nie jest sankcją orzekaną wobec oskarżonego, lecz jedynie sposobem zagwarantowania realności ewentualnej przyszłej sankcji orzeczonej prawomocnie przez sąd”. Porównał przy tym zabezpieczenie karnoprocesowe z zabezpieczeniem cywilnoprocesowym, wskazując że „także w postępowaniu cywilnym, w sprawach o roszczenia majątkowe zupełnie niezwiązane z jakąkolwiek odpowiedzialnością karną czy nawet z czynem niedozwolonym, stosuje się zabezpieczenia”.
Kluczowe dla przyszłej oceny konfiskaty rozszerzonej jest jednak rozróżnienie między środkiem tymczasowym a definitywnym pozbawieniem własności. TK wyraźnie akcentował „tymczasowy, niemal prowizoryczny charakter zabezpieczenia” oraz to, że „oznacza zaledwie czasowe ograniczenie dysponowania własnością czy innym prawem majątkowym”. Konfiskata rozszerzona prowadzi natomiast do trwałego pozbawienia mienia, co wymaga silniejszego uzasadnienia proporcjonalności.
Dyrektywa 2024/1260 – nowe ramy zajęcia majątku z przestępstwa
Dyrektywa wprowadza zharmonizowane ramy dla konfiskaty rozszerzonej (extended confiscation) oraz konfiskaty bez wyroku skazującego (non-conviction based confiscation, NCBC). Zakres przedmiotowy obejmuje szeroki katalog przestępstw: od udziału w organizacji przestępczej, przez handel ludźmi, korupcję i pranie pieniędzy, po przestępstwa środowiskowe i naruszenie unijnych środków ograniczających.
Konfiskata rozszerzona, zgodnie z art. 14 dyrektywy, ma zastosowanie gdy sąd krajowy „jest przekonany, że mienie pochodzi z działalności przestępczej”, przy czym „bezpośredni związek między mieniem a przestępstwem nie jest konieczny, jeśli sąd stwierdzi, że część mienia osoby została uzyskana w wyniku innej działalności przestępczej”. Warunkiem jest, by przestępstwo było zagrożone karą pozbawienia wolności co najmniej czterech lat.
Szczególnie doniosłą nowością jest art. 16 dyrektywy wprowadzający konfiskatę niewyjaśnionego majątku (unexplained wealth). Możliwa jest ona gdy: przestępstwo może przynosić znaczące korzyści ekonomiczne; sąd krajowy „jest przekonany, że zidentyfikowane mienie pochodzi z działalności przestępczej prowadzonej w ramach organizacji przestępczej, a działalność ta przynosi znaczące korzyści ekonomiczne”. Przy ocenie sąd może wziąć pod uwagę, że „wartość mienia jest nieproporcjonalna do legalnych dochodów właściciela”. Państwa członkowskie mogą przewidzieć, że konfiskata niewyjaśnionego majątku będzie możliwa tylko gdy mienie zostało wcześniej zamrożone.
Katalog przypadków NCBC (art. 15) obejmuje sytuacje, gdy sprawca: zmarł, zbiegł lub jest nieobecny, jest chory i nie może uczestniczyć w postępowaniu, lub gdy okres przedawnienia przewidziany w prawie krajowym jest krótszy niż 15 lat i upłynął po wszczęciu postępowania karnego.
Gwarancje i mechanizmy obrony przed zajęciem majątku przez prokuraturę
Dyrektywa przewiduje rozbudowany system gwarancji proceduralnych. Osoby dotknięte zamrożeniem lub konfiskatą mają prawo do: informacji o postanowieniu, skutecznego środka odwoławczego, dostępu do adwokata oraz rzetelnego procesu. Konfiskata nie może zostać orzeczona, jeśli byłaby „nieproporcjonalna do przestępstwa lub oskarżenia”, a państwa członkowskie mogą przewidzieć możliwość odstąpienia od konfiskaty w przypadku „nadmiernej dolegliwości”.
Z perspektywy praktyki obrończej kluczowe znaczenie mają następujące płaszczyzny kwestionowania zajęcia majątku z przestępstwa:
Zarzuty konstytucyjne. Mimo aprobaty ETPCz dla mechanizmów konfiskaty in rem, polskie standardy konstytucyjne mogą stawiać dodatkowe wymagania. Argumentacja powinna koncentrować się na proporcjonalności ingerencji w prawo własności (art. 64 w zw. z art. 31 ust. 3 Konstytucji), przy czym należy wykazać, że w konkretnym przypadku środek jest nadmierny w stosunku do realizowanego celu. Istotne może być również powołanie się na zasadę określoności prawa (art. 2 Konstytucji) w odniesieniu do niedookreślonych przesłanek takich jak „przekonanie sądu” czy „nieproporcjonalność do legalnych dochodów”.
Pytania prejudycjalne. Sądy krajowe mogą kierować do TSUE pytania dotyczące wykładni dyrektywy w świetle Karty Praw Podstawowych UE. Art. 17 KPP chroni prawo własności, art. 48 – domniemanie niewinności, art. 47 – prawo do skutecznego środka prawnego. Szczególnie istotne może być zbadanie relacji między NCBC a domniemaniem niewinności w sytuacjach innych niż wymienione w art. 54 ust. 1 lit. c Konwencji ONZ przeciwko korupcji.
Kwestionowanie ustaleń faktycznych. Jak wskazał ETPCz w sprawie Gogitidze, sądy krajowe muszą „należycie zbadać twierdzenia prokuratora w toku postępowania dowodowego”. Obrona powinna koncentrować się na wykazaniu: braku wystarczających poszlak pochodzenia przestępczego, istnienia alternatywnych legalnych źródeł mienia, błędów w wycenie majątku lub dochodów, a także nieprawidłowości w metodologii ustalania „dysproporcji”.
Ochrona osób trzecich. Dyrektywa wymaga, by konfiskata wobec osób trzecich była możliwa tylko gdy „wiedziały lub powinny były wiedzieć, że celem przeniesienia lub nabycia było uniknięcie konfiskaty”. Ciężar dowodu w tym zakresie spoczywa na oskarżycielu. Przy ocenie dobrej wiary można badać m.in.: czy osoba trzecia działała zgodnie z prawem i praktyką handlową, czy przeprowadziła wymagane procedury rejestracyjne, czy transakcja odpowiadała wartościom rynkowym.
Zarzuty proceduralne. ETPCz konsekwentnie podkreśla znaczenie gwarancji proceduralnych. W sprawie Raimondo stwierdził naruszenie Konwencji z powodu opóźnienia w wykreśleniu wpisów z rejestrów po uchyleniu konfiskaty. W sprawie Gogitidze badał, czy skarżącym zapewniono możliwość przedstawienia argumentów. Naruszenie prawa do wysłuchania, brak należytego uzasadnienia lub przewlekłość postępowania mogą stanowić samodzielne podstawy zaskarżenia.
Praktyczne aspekty ochrony majątku przed konfiskatą
Implementacja dyrektywy stworzy nowe wyzwania zarówno dla organów ścigania, jak i dla praktykujących prawników. Z perspektywy obrończej kluczowe jest proaktywne podejście do dokumentowania legalności majątku klientów – szczególnie w kontekście rosnącego ryzyka zajęcia majątku przez prokuraturę na wczesnym etapie postępowania.
Praktyka państw, które od lat stosują podobne mechanizmy, wskazuje że skuteczna obrona wymaga przede wszystkim zgromadzenia kompletnej dokumentacji źródeł przychodów – nie tylko z ostatnich lat, ale z całego okresu, w którym majątek był nabywany. Szczególne znaczenie mają: deklaracje podatkowe, umowy o pracę i zlecenia, dokumentacja działalności gospodarczej, umowy darowizn i spadków wraz z dokumentacją źródłową, historia rachunków bankowych oraz dokumentacja transakcji nabycia poszczególnych składników majątkowych.
W przypadku przedsiębiorców istotne jest prowadzenie ksiąg rachunkowych w sposób umożliwiający prześledzenie przepływów między majątkiem firmowym a prywatnym. Dla osób pełniących funkcje publiczne – a więc objętych już obowiązkiem składania oświadczeń majątkowych – kluczowa jest spójność między treścią oświadczeń a faktycznym stanem majątkowym oraz możliwość udokumentowania każdego przysporzenia.
Przedsiębiorcy powinni również rozważyć wdrożenie procedur przeciwdziałania praniu pieniędzy oraz audyt prawny przedsiębiorstwa, który pozwoli zidentyfikować potencjalne obszary ryzyka związane z transparentnością źródeł finansowania.
Podsumowanie
Zajęcie majątku z przestępstwa oraz konfiskata rozszerzona stanowią wyraz ewolucji europejskiego prawa karnego w kierunku zwiększenia skuteczności walki z przestępczością zorganizowaną kosztem pewnego ograniczenia tradycyjnych gwarancji. Orzecznictwo ETPCz wskazuje jednak, że ograniczenie to ma swoje granice wyznaczane przez zasadę proporcjonalności i wymóg zapewnienia realnych gwarancji proceduralnych.
Polskie sądy, stosując nowe przepisy dotyczące zajęcia majątku przez prokuraturę, będą musiały zachować równowagę między skutecznością odzyskiwania mienia pochodzącego z przestępstw a ochroną praw jednostki. Kluczowe znaczenie będzie miała jakość postępowania dowodowego oraz rzeczywista możliwość obrony przed arbitralnością. Jak wskazał ETPCz w sprawie Gogitidze: postępowanie konfiskacyjne nie może być uznane za arbitralne, gdy opiera się na „dogłębnej analizie sytuacji finansowej” i gdy „rozbieżności między dochodami a majątkiem były właściwie udokumentowane”.
Zadaniem prawników praktykujących w tej dziedzinie będzie zarówno czuwanie nad prawidłową implementacją dyrektywy, jak i skuteczna obrona interesów klientów w konkretnych postępowaniach – z wykorzystaniem całego arsenału środków przewidzianych w prawie krajowym, unijnym i międzynarodowym. W tym kontekście szczególnego znaczenia nabiera strategiczne doradztwo prawne oraz ochrona majątku.
Założyciel i Partner Zarządzający Kancelarii Prawnej Skarbiec, uznanej przez Dziennik Gazetę Prawną za jedną z najlepszych firm doradztwa podatkowego w Polsce (2023, 2024). Radca prawny z 19-letnim doświadczeniem, obsługujący przedsiębiorców z list Forbes oraz innowacyjne start-upy. Jeden z najczęściej cytowanych ekspertów prawa gospodarczego i podatkowego w polskich mediach, regularnie publikujący w Rzeczpospolitej, Gazecie Wyborczej i Dzienniku Gazecie Prawnej. Autor publikacji „AI Decoding Satoshi Nakamoto. Artificial Intelligence on the Trail of Bitcoin’s Creator” oraz współautor nagrodzonej książki „Bezpieczeństwo współczesnej firmy”. Profil LinkedIn: 18.5 tys. obserwujących, 4 mln odsłon rocznie. Nagrody: 4-krotny laureat Medalu Europejskiego, Złota Statuetka Lidera Polskiego Biznesu, tytuł „International Tax Planning Law Firm of the Year in Poland”. Specjalizuje się w strategicznym doradztwie prawnym, planowaniu podatkowym i zarządzaniu kryzysowym dla biznesu.
