FATCA (ang. Foreign Account Tax Compliance Act) 2026
FATCA po dekadzie – bilans kontrowersyjnej ustawy
W 2018 roku pisaliśmy o pierwszych skazaniach za naruszenie FATCA. Siedem lat później dysponujemy pełniejszym obrazem: 113 umów międzyrządowych, wielomiliardowe kary dla instytucji finansowych, wyroki więzienia dla bankierów i narastający konflikt z europejskimi regulacjami ochrony danych osobowych.
Mechanizm FATCA
Foreign Account Tax Compliance Act to Tytuł V ustawy HIRE Act z 2010 roku, wdrożony od 1 lipca 2014 roku. Konstrukcja opiera się na kilku filarach.
Zagraniczne instytucje finansowe (FFI – Foreign Financial Institutions) muszą zawrzeć umowę z IRS zobowiązującą do identyfikacji rachunków należących do amerykańskich podatników oraz corocznego raportowania informacji o saldach, odsetkach, dywidendach i innych dochodach. Indywidualni podatnicy amerykańscy posiadający zagraniczne aktywa finansowe o wartości przekraczającej 50 000 USD (dla rezydentów USA) lub 200 000 USD (dla rezydentów zagranicznych) muszą składać formularz 8938 wraz z zeznaniem podatkowym.
Każda spółka zagraniczna nienotowana na giełdzie oraz każde zagraniczne partnerstwo z co najmniej 10-procentowym udziałem amerykańskim musi przekazać IRS dane identyfikacyjne amerykańskich udziałowców. Sankcje za brak współpracy są dotkliwe: 30-procentowy podatek u źródła od płatności pochodzących z USA oraz faktyczne wykluczenie z amerykańskiego systemu finansowego.
Umowy międzyrządowe – globalna sieć
Kluczem do globalnego zasięgu FATCA są umowy międzyrządowe (IGA – Intergovernmental Agreements). Model 1 przewiduje, że instytucje finansowe raportują do własnych władz podatkowych, które następnie wymieniają informacje z IRS. Model 1A (reciprokalny) zakłada wzajemną wymianę – USA zobowiązują się przekazywać informacje o rachunkach rezydentów państwa partnerskiego. Model 1B (niereciprokalny) oznacza jednostronny przepływ danych do USA.
Model 2 wymaga bezpośredniego raportowania do IRS przez FFI, z zgodą władz lokalnych. Szwajcaria, historycznie operująca w Modelu 2, przechodzi na Model 1 od stycznia 2027 roku.
Polska podpisała umowę Model 1 w 2014 roku. Polskie banki, domy maklerskie, fundusze inwestycyjne i ubezpieczyciele raportują dane o amerykańskich klientach do Krajowej Administracji Skarbowej, która przekazuje je do IRS. Obecnie 113 jurysdykcji ma podpisane umowy IGA z USA.
Jurysdykcje poza systemem
Około 95 krajów – niemal 46% państw świata – pozostaje poza siecią FATCA. Kategorie nieobecnych są zróżnicowane.
Tradycyjne centra finansowe dbające o poufność: Monako, Andora, Belize, Vanuatu. Państwa objęte sankcjami lub w konflikcie dyplomatycznym z USA: Korea Północna, Syria, Iran, Kuba, Wenezuela, Rosja, Białoruś. Kraje rozwijające się bez infrastruktury technicznej lub wystarczających przepływów kapitałowych z USA uzasadniających koszty wdrożenia: znaczna część Afryki, Azji Południowej i Pacyfiku.
Osobną kategorię stanowią państwa z umowami „w zasadzie” (agreement in substance), ale bez formalnej implementacji. Najważniejsze to Chiny – negocjacje trwają od 2014 roku, a główne chińskie banki wdrożyły procedury FATCA dobrowolnie, by zachować dostęp do rynku amerykańskiego.
Paradoksalnie, same Stany Zjednoczone pozostają poza globalnym systemem CRS (Common Reporting Standard) opracowanym przez OECD na wzór FATCA. USA wymagają pełnej przejrzystości od innych, ale nie przystąpiły do multilateralnej wymiany informacji. Delaware, Nevada, Wyoming i South Dakota oferują struktury korporacyjne i trusty o przejrzystości porównywalnej z tradycyjnymi rajami podatkowymi. Tax Justice Network umieścił USA na trzecim miejscu w globalnym indeksie tajemnicy finansowej 2023 – za Szwajcarią i Singapurem, ale przed Kajmanami.
Sprawy karne instytucji finansowych
Egzekwowanie FATCA wobec instytucji finansowych przyniosło kary liczone w miliardach dolarów.
Credit Suisse: powtórna recydywa
W maju 2014 roku Credit Suisse AG – sam holding, nie spółka zależna – przyznał się do prowadzenia nielegalnej działalności bankowej pomagającej amerykańskim podatnikom w składaniu fałszywych zeznań. Bank przyznał, że aktywnie pozyskiwał amerykańskich klientów do zakładania niezadeklarowanych rachunków szwajcarskich, zatrudniał menedżerów jako niezarejestrowanych doradców inwestycyjnych, ułatwiał fałszowanie formularzy IRS, niszczył dokumentację rachunków i wykorzystywał szwajcarską tajemnicę bankową do utrudniania śledztw. Kara: 2,6 miliarda USD – wówczas największa w historii dla zagranicznej instytucji finansowej za przestępstwa podatkowe.
5 maja 2025 roku Credit Suisse Services AG przyznał się do spisku mającego na celu ukrycie przed IRS ponad 4 miliardów USD na co najmniej 475 rachunkach offshore, prowadzonych głównie przez operacje w Singapurze między 2014 a czerwcem 2023 roku. Bank popełniał nowe przestępstwa naruszając warunki ugody z 2014 roku – personel fałszował dokumenty, przetwarzał fikcyjne formularze darowizn i zarządzał ponad miliardem dolarów na rachunkach bez jakichkolwiek dowodów działań compliance.
UBS, który przejął Credit Suisse w 2023 roku po upadku banku, zapłacił 511 milionów USD: 371,9 miliona w grzywnach za Credit Suisse Services AG oraz 138,7 miliona w ramach umowy o nieprowadzeniu postępowania za niezadeklarowane rachunki singapurskie Credit Suisse AG przekraczające 2 miliardy USD. Śledztwo senackiej Komisji Finansów z 2023 roku ujawniło, że Credit Suisse nadal ułatwiał uchylanie się od podatków i ukrywał przed władzami USA ponad 700 milionów USD.
Wegelin & Co.: śmierć najstarszego szwajcarskiego banku
Wegelin & Co., założony w 1741 roku, był najstarszym prywatnym bankiem Szwajcarii. W styczniu 2013 roku przyznał się do celowego pomagania ponad 100 obywatelom amerykańskim w ukrywaniu 1,2 miliarda USD przed IRS przez niemal dekadę (2002-2010).
Po akcji enforcement wobec UBS w 2009 roku kierownictwo Wegelin podjęło strategiczną decyzję o przejęciu nielegalnego biznesu, który UBS musiał porzucić. Bank reklamował się brakiem biur w USA jako ochroną przed amerykańskimi służbami. Pracownicy zapewniali amerykańskich klientów, że niezadeklarowane rachunki nie zostaną ujawnione, powołując się na „długą tradycję tajemnicy”.
Pomimo przekonania, że czysto szwajcarska działalność chroni przed amerykańską jurysdykcją, Wegelin korzystał z rachunku korespondencyjnego w UBS w Stamford, Connecticut. Wystawiał czeki ciągnione na ten amerykański rachunek, by repatriować ukryte środki – co dało podstawę jurysdykcyjną dla oskarżeń.
Wegelin zapłacił łącznie około 74 miliony USD i ogłosił natychmiastowe zamknięcie po zakończeniu sprawy. Wcześniej, w styczniu 2012 roku, sprzedał swoją podstawową działalność szwajcarską i nieamerykańską Raiffeisen Bank, by chronić klientów spoza USA przed skutkami postępowania.
Banque Pictet
W grudniu 2023 roku Banque Pictet przyznał się do spisku mającego na celu oszukanie IRS, płacąc 122,9 miliona USD za pomoc amerykańskim podatnikom w ukryciu ponad 5,6 miliarda USD między 2008 a 2014 rokiem. Bank stosował różnorodne techniki: zakładanie podmiotów offshore, umożliwianie wypłat poniżej progu raportowania 10 000 USD, oferowanie usług „hold-mail” zapobiegających dotarciu korespondencji ujawniającej istnienie rachunku.
Pierwsze wyroki karne dla osób fizycznych
Adrian Baron i Loyal Bank
Departament Sprawiedliwości uzyskał pierwszy w historii wyrok skazujący za naruszenie FATCA we wrześniu 2018 roku. Adrian Baron, były Chief Business Officer i CEO Loyal Bank Ltd., przyznał się do spisku mającego na celu oszukanie USA przez celowe obchodzenie wymogów FATCA.
Sprawa wynikła z operacji pod przykryciem FBI. Chronologia zdarzeń ilustruje metodyczne gromadzenie dowodów.
W maju 2017 roku agent FBI pod przykryciem skontaktował się z Baronem, wyrażając zainteresowanie otwarciem rachunków korporacyjnych w Loyal Bank. 14 czerwca 2017 roku, podczas nagranego spotkania w budapeszteńskim biurze banku, agent wprost przedstawił się jako obywatel USA zaangażowany w manipulacje giełdowe, prosząc o struktury rachunków uniemożliwiające ujawnienie jego nazwiska jako rzeczywistego beneficjenta.
7 lipca 2017 roku w Miami agent szczegółowo opisał potrzebę obejścia wymogów raportowania IRS w ramach FATCA. Po wyjściu współoskarżonej Lindy Bullock (CEO Loyal Bank) Baron zażartował, że na rachunkach korporacyjnych nie widzi „żadnego amerykańskiego zaangażowania” – mimo wyraźnych przeciwnych oświadczeń agenta.
W lipcu-sierpniu 2017 roku Loyal Bank otworzył rachunki korporacyjne dla agenta bez żądania lub gromadzenia jakichkolwiek informacji wymaganych przez FATCA, wydając karty debetowe powiązane z rachunkami.
Baron, rezydent Węgier i obywatel brytyjski, został aresztowany na Węgrzech i ekstradowany do USA w lipcu 2018 roku. Przyznanie się do winy nastąpiło 11 września 2018 roku. Groziło mu do 5 lat więzienia. Prokuratura podkreślała funkcję odstraszającą: „Wyrok w tej sprawie powinien wysłać silny sygnał bankom offshore i bankierom o znaczeniu przestrzegania FATCA”.
Loyal Bank wszedł w likwidację w sierpniu 2018 roku. Sprawa objęła szeroką sieć: londyńską Beaufort Securities Limited i powiązane podmioty na Mauritiusie i w Belize. Panayiotis Kyriacou, były menedżer inwestycyjny Beaufort Securities, przyznał się do spisku. Arvinsingh Canaye, były dyrektor generalny Beaufort Management Services Ltd. na Mauritiusie, przyznał się do prania pieniędzy.
Kary dla indywidualnych podatników
Naruszenia FATCA przez osoby fizyczne podlegają eskalującym sankcjom.
Kary cywilne za formularz 8938 (FATCA)
Niezłożenie formularza: 10 000 USD za każdy niezłożony roczny formularz. Kontynuacja naruszenia po wezwaniu IRS: dodatkowe 10 000 USD za każdy 30-dniowy okres, maksymalnie 50 000 USD rocznie. Łączne maksimum: 60 000 USD rocznie. Dodatkowo 40% kary od zaniżenia podatku wynikającego z nieujawnionych zagranicznych aktywów finansowych.
Kary za FBAR (FinCEN Form 114)
Naruszenia nieumyślne: do 16 536 USD za niezłożony FBAR (kwota 2025, waloryzowana inflacją). Po wyroku Sądu Najwyższego w sprawie Bittner v. United States z 2023 roku kara naliczana jest za formularz, nie za rachunek. Naruszenia umyślne: wyższa z kwot – 165 353 USD lub 50% salda rachunku w momencie naruszenia – naliczana za każde naruszenie, potencjalnie za każdy rachunek.
Wyrok w sprawie Bittner fundamentalnie zmienił kalkulację kar za naruszenia nieumyślne. Wcześniej IRS naliczał 10 000 USD za każdy niezgłoszony rachunek, co przy wielu rachunkach przez kilka lat generowało ekspozycję przekraczającą 2,7 miliona USD. Sąd Najwyższy orzekł, że kary dotyczą niezłożonego FBAR, nie rachunku.
Sankcje karne
Uchylanie się od podatków (26 U.S.C. § 7201): do 5 lat więzienia za rok podatkowy za umyślne nieujawnienie zagranicznych rachunków. Naruszenia FBAR (31 U.S.C. § 5322): grzywny 250 000-500 000 USD i/lub 5-10 lat więzienia w zależności od wagi naruszenia. Spisek w celu oszukania (18 U.S.C. § 371): do 5 lat więzienia.
Programy dobrowolnego ujawnienia
IRS oferuje Streamlined Filing Compliance Procedures dla podatników wykazujących nieumyślność naruszeń.
Streamlined Foreign Offshore Procedures (SFOP) dla rezydentów poza USA spełniających test obecności fizycznej: złożenie trzech lat zaległych lub poprawionych zeznań podatkowych, sześciu lat FBAR, zapłata podatku z odsetkami i certyfikacja nieumyślności. Brak kar – pełna amnestia dla kwalifikujących się podatników.
Streamlined Domestic Offshore Procedures (SDOP) dla rezydentów USA: 5% kary od najwyższego łącznego salda zagranicznych aktywów finansowych w sześcioletnim okresie FBAR – znacznie niżej niż standardowe kary.
Oba programy wymagają certyfikacji, że naruszenie wynikało z nieumyślności. Fałszywe certyfikacje podlegają odpowiedzialności za krzywoprzysięstwo.
Konflikt z RODO
Implementacja FATCA coraz częściej zderza się z europejskimi regulacjami ochrony danych, szczególnie po wyroku TSUE wzmacniającym prawa do prywatności.
Decyzje belgijskiego organu ochrony danych
Belgijski organ ochrony danych (BDPA) wydał przełomowe decyzje w 2023 i kwietniu 2025 roku, stwierdzając że transfery danych FATCA do władz amerykańskich naruszają RODO. Zidentyfikowane naruszenia obejmują: brak precyzji celu przetwarzania (art. 5(1)(b) RODO), nieproporcjonalne gromadzenie danych bez wskazania faktycznego oszustwa (art. 5(1)(c)), niewystarczającą transparentność wobec posiadaczy rachunków (art. 13-14), brak oceny skutków dla ochrony danych (art. 35), brak odpowiednich zabezpieczeń dla transferów międzynarodowych (rozdział V).
BDPA nakazał belgijskiemu Federalnemu Urzędowi Finansów Publicznych osiągnięcie zgodności z RODO w ciągu roku.
Pytania prejudycjalne do TSUE
26 listopada 2025 roku brukselski Sąd Apelacyjny skierował 13 pytań prejudycjalnych do TSUE po odwołaniach Association of Accidental Americans Belgium i indywidualnych „przypadkowych Amerykanów” belgijskich. Pytania dotyczą m.in. możliwości powoływania się na przepisy przejściowe RODO (art. 96) dla umów międzynarodowych zawartych przed 25 maja 2018 roku, zgodności transferów FATCA z art. 6(1)(c) RODO oraz adekwatności EU-US Data Privacy Framework.
Wyrok TSUE może fundamentalnie zdestabilizować implementację FATCA w Unii Europejskiej. Jeśli Trybunał zastosuje dotychczasowe orzecznictwo zakazujące „ogólnego i nieróżnicującego” gromadzenia danych osobowych bez ścisłej konieczności, automatyczny masowy transfer FATCA prawdopodobnie nie przejdzie testu proporcjonalności.
Sprawy w Wielkiej Brytanii i Francji
Jenny Webster, była obywatelka USA, której dane HMRC przekazał do IRS między 2016 a 2020 rokiem, wszczęła postępowanie kwestionujące transfery FATCA na gruncie brytyjskiego prawa ochrony danych. W sprawie Webster v HMRC [2024] EWHC 530 (KB) High Court oddalił wniosek Webster o wykreślenie zarzutu nadużycia procesu podniesionego przez HMRC, choć podkreślił, że to jedynie ocena argumentowalności, nie rozstrzygnięcie merytoryczne.
Association of Accidental Americans złożyło skargi przeciwko Francji w 2019 roku, przegrywając w najwyższym sądzie francuskim w lipcu 2019 roku. Organizacja złożyła następnie skargi do Komisji Europejskiej.
W marcu 2022 roku francuski sąd nakazał Banque Rhône-Alpes zapłatę 15 000 EUR odszkodowania, 5 000 EUR kosztów i 1 500 EUR dziennej kary za nienaprawienie błędnego raportowania FATCA. Bank nieprawidłowo sklasyfikował klienta urodzonego w Kanadzie jako osobę amerykańską mimo wielokrotnych wniosków o korektę i dowodów dokumentowych.
Praktyczne skutki dla Amerykanów za granicą
Departament Stanu szacuje, że około 9 milionów obywateli USA mieszka poza krajem. Dla wielu FATCA oznacza konkretne trudności.
Banki w wielu krajach – szczególnie w Europie – odmawiają otwierania rachunków osobom z amerykańskim obywatelstwem lub zieloną kartą, traktując je jako nadmierne ryzyko compliance. Zjawisko określa się mianem „de-risking”. Democrats Abroad szacowało w 2014 roku, że około miliona Amerykanów za granicą miało zamknięte rachunki z powodu FATCA.
„Przypadkowi Amerykanie” – osoby z obywatelstwem USA nabytym przez urodzenie na terytorium Stanów, które wyjechały jako niemowlęta lub małe dzieci – zgłaszają systematyczną dyskryminację bankową. Instytucje finansowe często zamykają rachunki, odmawiają kredytów hipotecznych, polis na życie i kredytów firmowych.
Obowiązki sprawozdawcze są uciążliwe: formularz 8938 (FATCA), formularz FinCEN 114 (FBAR), a dla prowadzących działalność również formularze 5471 (kontrolowane spółki zagraniczne) czy 8865 (zagraniczne partnerstwa).
Liczba osób rezygnujących z amerykańskiego obywatelstwa wzrosła z około 750 rocznie przed FATCA do 5-6 tysięcy w szczytowym okresie. W ostatnich latach spadła do 2-3 tysięcy – częściowo z powodu opłaty (2 350 USD) i wielomiesięcznych kolejek w konsulatach.
Perspektywy
FATCA okazała się trwalsza niż przewidywali jej krytycy. Platforma Republikańska z 2016 roku zawierała wyraźną obietnicę uchylenia. Pierwsza kadencja Trumpa nie przyniosła żadnych zmian. Powrót Trumpa w 2025 roku teoretycznie otwiera nowe możliwości, ale administracja nie sygnalizuje zainteresowania kwestią FATCA.
Bardziej prawdopodobne są punktowe modyfikacje: złagodzenie progów raportowania, uproszczenie formularzy, rozszerzenie wyjątków dla osób o niskich dochodach. Fundamentalną niewiadomą pozostaje wyrok TSUE w sprawie belgijskiej – może wymusić renegocjację umów IGA z państwami UE lub ich zawieszenie.
Dla praktyków prawa podatkowego wniosek jest jasny: FATCA pozostanie elementem krajobrazu regulacyjnego. Planowanie podatkowe dla osób z amerykańskimi powiązaniami musi ją uwzględniać jako stały czynnik.
Założyciel i Partner Zarządzający Kancelarii Prawnej Skarbiec, uznanej przez Dziennik Gazetę Prawną za jedną z najlepszych firm doradztwa podatkowego w Polsce (2023, 2024). Radca prawny z 19-letnim doświadczeniem, obsługujący przedsiębiorców z list Forbes oraz innowacyjne start-upy. Jeden z najczęściej cytowanych ekspertów prawa gospodarczego i podatkowego w polskich mediach, regularnie publikujący w Rzeczpospolitej, Gazecie Wyborczej i Dzienniku Gazecie Prawnej. Autor publikacji „AI Decoding Satoshi Nakamoto. Artificial Intelligence on the Trail of Bitcoin’s Creator” oraz współautor nagrodzonej książki „Bezpieczeństwo współczesnej firmy”. Profil LinkedIn: 18.5 tys. obserwujących, 4 mln odsłon rocznie. Nagrody: 4-krotny laureat Medalu Europejskiego, Złota Statuetka Lidera Polskiego Biznesu, tytuł „International Tax Planning Law Firm of the Year in Poland”. Specjalizuje się w strategicznym doradztwie prawnym, planowaniu podatkowym i zarządzaniu kryzysowym dla biznesu.
