Crowdfunding a VAT

Brak opodatkowania usług bez zidentyfikowanego odbiorcy świadczenia

Usługi finansowane w ramach crowdfundingu nie podlegają opodatkowaniu VAT, gdy niemożliwe jest zidentyfikowanie beneficjenta świadczenia. Wyrok WSA w Gdańsku (I SA/Gd 304/23) potwierdza, że finansowanie społecznościowe projektów blockchain przez anonimową społeczność użytkowników wyklucza powstanie obowiązku podatkowego w podatku od towarów i usług.

Crowdfunding i VAT — na czym polegał spór podatkowy?

Sprawa rozstrzygnięta wyrokiem Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku z 11 lipca 2023 r. dotyczyła kluczowego pytania: czy usługi informatyczne finansowane w modelu crowdfundingu przez zdecentralizowaną społeczność blockchain podlegają opodatkowaniu podatkiem VAT?

Polska spółka z ograniczoną odpowiedzialnością realizowała projekty rozwoju sieci blockchain, budując aplikacje webowe umożliwiające przeglądanie statystyk transakcji kryptowalutowych oraz komunikację między uczestnikami sieci. Model finansowania opierał się na mechanizmie crowdfundingowym: spółka prezentowała propozycję projektu (proposal) wraz z kosztorysem w dolarach, społeczność głosowała nad wyborem, a po akceptacji następował automatyczny transfer wynagrodzenia w formie tokenów kryptowalutowych.

Istotą problemu była niemożność zidentyfikowania odbiorcy świadczenia. Użytkownicy blockchain pozostają całkowicie anonimowi — identyfikowani wyłącznie po adresie portfela kryptowalutowego, bez możliwości ustalenia danych osobowych, siedziby czy statusu podatkowego.

Finansowanie społecznościowe — definicja i ramy prawne

Crowdfunding (finansowanie społecznościowe) to forma gromadzenia kapitału angażująca szerokie grono dawców, charakteryzująca się wykorzystaniem technologii teleinformatycznych oraz niższą barierą wejścia niż tradycyjne instrumenty finansowe.

Zgodnie z art. 2 ust. 1 lit. a) Rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2020/1503 z dnia 7 października 2020 r. w sprawie europejskich dostawców usług finansowania społecznościowego dla przedsięwzięć gospodarczych, usługa crowdfundingowa oznacza kojarzenie inwestorów zainteresowanych finansowaniem przedsięwzięć gospodarczych z właścicielami projektów.

W analizowanej sprawie finansowanie projektów informatycznych w sieci blockchain nosiło cechy crowdfundingu, z tą istotną różnicą, że odbywało się w całkowicie zdecentralizowanym środowisku, gdzie:

• sieć blockchain nie posiada ustanowionych reprezentantów ani przedstawicieli,
• użytkownicy funkcjonują na równych, demokratycznych zasadach,
• głosowanie nad projektami odbywa się za pomocą technologii blockchain,
• płatności realizowane są automatycznie ze skarbca sieci (treasury) w kryptowalutach,
• identyfikacja beneficjentów usługi jest obiektywnie niemożliwa.

Stanowisko Dyrektora KIS — interpretacja indywidualna

W interpretacji indywidualnej z 18 stycznia 2023 r. (nr 0114-KDIP4-3.4012.597.2022.2.JJ) Dyrektor Krajowej Informacji Skarbowej uznał, że usługi świadczone na rzecz społeczności blockchain podlegają opodatkowaniu VAT.

Organ podatkowy argumentował, że istnieje bezpośredni związek między świadczeniem usług informatycznych a otrzymywanym wynagrodzeniem. Społeczność blockchain — zdaniem fiskusa — otrzymuje konkretne, wymierne korzyści w postaci aplikacji webowych, zatem spółka występuje jako usługodawca realizujący odpłatne świadczenie usług w rozumieniu art. 8 ust. 1 ustawy o podatku od towarów i usług.

Dyrektor KIS powołał się na wyrok TSUE w sprawie C-264/14 Hedqvist, wskazując, że każdą dostawę towarów lub świadczenie usług, za które wynagrodzenie jest uiszczane w kryptowalutach, należy traktować identycznie jak każdą inną transakcję dla celów opodatkowania VAT.

Skarga do WSA — argumentacja podatnika

Spółka zaskarżyła interpretację do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego, zarzucając organowi naruszenie art. 8 ust. 1 ustawy o VAT poprzez pominięcie kluczowej przesłanki opodatkowania — istnienia zidentyfikowanego beneficjenta świadczenia.

W skardze podniesiono następujące argumenty dotyczące braku możliwości opodatkowania crowdfundingu VAT-em:

Brak zdolności prawnej zbiorowości — sieć blockchain jako nieokreślona zbiorowość użytkowników nie posiada zdolności prawnej ani reprezentanta. Nie jest możliwe zawarcie umowy zobowiązaniowej z podmiotem zbiorowym nieposiadającym osobowości prawnej.

Całkowita anonimowość użytkowników — uczestnicy sieci blockchain identyfikowani są wyłącznie po adresie portfela kryptowalutowego. Ustalenie danych osobowych, miejsca zamieszkania, siedziby czy statusu podatkowego (podatnik VAT / niepodatnik) jest obiektywnie niemożliwe.

Brak stosunku zobowiązaniowego — z formalnoprawnego punktu widzenia żadna ze stron nie jest władna dochodzić roszczeń związanych z realizacją usługi, ponieważ brak skonkretyzowanego odbiorcy świadczenia wyklucza istnienie drugiej strony stosunku zobowiązaniowego.

Niemożność wystawienia faktury VAT — zgodnie z art. 106e ust. 1 pkt 3 i 5 ustawy o VAT faktura powinna zawierać dane nabywcy usługi (imię, nazwisko/nazwę, adres, NIP). Przy anonimowych odbiorcach prawidłowe udokumentowanie transakcji jest niemożliwe.

Wyrok WSA w Gdańsku — przełomowe rozstrzygnięcie dla crowdfundingu i VAT

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku wyrokiem z 11 lipca 2023 r. (sygn. akt I SA/Gd 304/23) uchylił zaskarżoną interpretację indywidualną, formułując tezę o fundamentalnym znaczeniu dla opodatkowania VAT usług crowdfundingowych:

„W orzecznictwie zgodnie przyjmuje się, że czynność podlega opodatkowaniu jedynie wówczas, gdy wykonywana jest w ramach umowy zobowiązaniowej, a jedna ze stron transakcji może zostać uznana za bezpośredniego beneficjenta tej czynności, przy czym związek pomiędzy otrzymywaną płatnością a świadczeniem na rzecz dokonującego płatności musi mieć charakter bezpośredni i na tyle wyraźny, aby można powiedzieć, że płatność następuje w zamian za to świadczenie.”

Sąd podkreślił, że identyfikacja beneficjenta usługi stanowi element konstytutywny konstrukcji podatku VAT. Powołując się na wyrok WSA w Krakowie (I SA/Kr 122/22), wskazał:

„Elementem koniecznym do uznania, że umowa obejmowała świadczenie usług w rozumieniu art. 8 ust. 1 ustawy o podatku od towarów i usług, jest wyodrębnienie podmiotu będącego odbiorcą świadczenia (istnienie beneficjenta usługi). Z punktu widzenia skarżącego zidentyfikowanie odbiorcy świadczenia jest obiektywnie niemożliwe.”

WSA zarzucił organowi podatkowemu, że w wydanej interpretacji całkowicie pominął kwestię możliwości identyfikacji odbiorcy usługi, koncentrując się wyłącznie na istnieniu związku między świadczeniem a wynagrodzeniem w kryptowalutach.

Świadczenie usług a VAT — kiedy powstaje obowiązek podatkowy?

Zgodnie z art. 8 ust. 1 ustawy o VAT przez świadczenie usług rozumie się każde świadczenie na rzecz osoby fizycznej, osoby prawnej lub jednostki organizacyjnej niemającej osobowości prawnej, które nie stanowi dostawy towarów. Przepis ten implementuje art. 24 Dyrektywy VAT 2006/112/WE.

Jak wskazuje doktryna prawa podatkowego, warunkiem opodatkowania VAT jest spełnienie łącznie następujących przesłanek:

1. Istnienie świadczenia — określone zachowanie podatnika (działanie, zaniechanie lub tolerowanie).
2. Odpłatność — świadczenie realizowane w zamian za wynagrodzenie.
3. Stosunek zobowiązaniowy — istnienie umowy (jawnej lub dorozumianej) między świadczącym a odbiorcą.
4. Zidentyfikowany beneficjent — podmiot, który faktycznie uzyskuje korzyść ze świadczenia.

W komentarzu do ustawy o VAT J. Matarewicz stwierdza: „Warunkiem opodatkowania VAT określonego świadczenia jest zidentyfikowanie beneficjenta tej usługi. Bez podmiotu, który faktycznie uzyskuje korzyść w związku z otrzymaniem określonego świadczenia, nie można bowiem mówić o czynności podlegającej opodatkowaniu VAT.”

A. Bartosiewicz dodaje: „Jeżeli nie można ustalić, wskazać podmiotu, który z danego zachowania odniósłby lub powinien był odnieść korzyść, to — chociażby nawet zachowanie to było pożądane czy też przynoszące ogólną korzyść — nie będzie ono stanowić usługi.”

Konsekwencje wyroku dla rozliczeń podatkowych w crowdfundingu

Orzeczenie WSA w Gdańsku ma istotne znaczenie dla przedsiębiorców korzystających z modeli finansowania społecznościowego, w szczególności działających w ekosystemie blockchain i kryptowalut.

Crowdfunding blockchain bez VAT — gdy finansowanie odbywa się przez anonimową, zdecentralizowaną społeczność użytkowników sieci blockchain, a identyfikacja beneficjentów jest obiektywnie niemożliwa, świadczenie nie podlega opodatkowaniu podatkiem od towarów i usług.

Tradycyjny crowdfunding — analiza indywidualna — w przypadku platform crowdfundingowych działających pod nadzorem KNF, gdzie inwestorzy są identyfikowani (KYC/AML), kwestia opodatkowania VAT wymaga odrębnej analizy struktury transakcji.

Kryptowaluty jako forma wynagrodzenia — sam fakt otrzymania wynagrodzenia w kryptowalutach nie przesądza o opodatkowaniu VAT. Kluczowa jest możliwość identyfikacji drugiej strony transakcji.

Działalność crowdfundingowa — regulacje KNF

Od 29 lipca 2022 r. obowiązuje ustawa z dnia 7 lipca 2022 r. o finansowaniu społecznościowym dla przedsięwzięć gospodarczych i pomocy kredytobiorcom, implementująca unijne rozporządzenie w sprawie crowdfundingu. Działalność dostawców usług finansowania społecznościowego podlega nadzorowi Komisji Nadzoru Finansowego.

Platformy crowdfundingowe świadczące usługi finansowania społecznościowego na cele gospodarcze muszą uzyskać zezwolenie KNF i stosować procedury identyfikacji klientów. W takim modelu — w odróżnieniu od zdecentralizowanego crowdfundingu blockchain — beneficjenci usług są z reguły identyfikowalni, co może prowadzić do odmiennej kwalifikacji podatkowej.

Spory z fiskusem o VAT — jak się bronić?

Sprawa rozstrzygnięta przez WSA w Gdańsku ilustruje, że organy podatkowe nie zawsze prawidłowo oceniają złożone stany faktyczne związane z nowymi technologiami. Dyrektor KIS w swojej interpretacji całkowicie pominął przesłankę identyfikacji beneficjenta świadczenia, co stanowiło błąd wykładni art. 8 ust. 1 ustawy o VAT.

Przedsiębiorcy, którzy otrzymali niekorzystną interpretację indywidualną, mogą skutecznie kwestionować stanowisko organu w drodze skargi do sądu administracyjnego. Profesjonalna reprezentacja w sporach podatkowych pozwala wykorzystać utrwaloną linię orzeczniczą sądów administracyjnych.

W przypadku kontroli podatkowej lub postępowania podatkowego dotyczącego rozliczeń VAT z działalności crowdfundingowej lub kryptowalutowej, kluczowe znaczenie ma prawidłowa dokumentacja struktury transakcji oraz argumentacja oparta na przesłankach opodatkowania wynikających z art. 5 i art. 8 ustawy o VAT.

Podstawa prawna:

• Art. 5 ust. 1 pkt 1, art. 8 ust. 1 oraz art. 106e ustawy z dnia 11 marca 2004 r. o podatku od towarów i usług (Dz.U. 2024 poz. 361 t.j.)
• Art. 24 Dyrektywy Rady 2006/112/WE z dnia 28 listopada 2006 r. w sprawie wspólnego systemu podatku od wartości dodanej
• Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2020/1503 z dnia 7 października 2020 r. w sprawie europejskich dostawców usług finansowania społecznościowego
• Wyrok WSA w Gdańsku z 11 lipca 2023 r., sygn. akt I SA/Gd 304/23, LEX nr 2962009

radca prawny Robert Nogacki, Kancelaria Prawna Skarbiec specjalizująca się w doradztwie podatkowym, sporach z fiskusem oraz obsłudze prawnej przedsiębiorców

Robert Nogacki

Założyciel i partner zarządzający kancelarii prawnej Skarbiec, uznanej przez Dziennik Gazeta Prawna za jedną z najlepszych firm doradztwa podatkowego w Polsce (2023, 2024). Doradca prawny z 19-letnim doświadczeniem, obsługujący przedsiębiorców z listy Forbesa oraz innowacyjne start-upy. Jeden z najczęściej cytowanych ekspertów w dziedzinie prawa handlowego i podatkowego w polskich mediach, regularnie publikujący w Rzeczpospolitej, Gazecie Wyborczej i Dzienniku Gazecie Prawnej. Autor publikacji „AI Decoding Satoshi Nakamoto. Sztuczna inteligencja na tropie twórcy Bitcoina” oraz współautor nagrodzonej książki „Bezpieczeństwo współczesnej firmy”. Profil na LinkedIn: 18.5 tys. obserwujących, 4 miliony wyświetleń rocznie. Nagrody: czterokrotny laureat Medalu Europejskiego, Złotej Statuetki Polskiego Lidera Biznesu, tytułu „Międzynarodowej Kancelarii Prawniczej Roku w Polsce w zakresie planowania podatkowego”. Specjalizuje się w strategicznym doradztwie prawnym, planowaniu podatkowym i zarządzaniu kryzysowym dla biznesu.