Jak się chronić przed nieuczciwą umową? Praktyczny poradnik

Podpisujesz umowę z bankiem, operatorem telekomunikacyjnym albo firmą pożyczkową — i nie wiesz, czy nie zawiera ona pułapek prawnych. Jak się chronić przed nieuczciwą umową, skoro druga strona ma armię prawników, a Ty musisz podjąć decyzję tu i teraz? Dobra wiadomość: nie jesteś sam. Prawo unijne i polska Konstytucja nakładają na sądy obowiązek ochrony konsumentów — nawet wtedy, gdy sami nie wiedzą, że zostali pokrzywdzeni.

Zanim podpiszesz — na co zwrócić uwagę

Pierwsza linia obrony to świadomość. Zanim złożysz podpis, zwróć uwagę na:

Odsetki i opłaty dodatkowe. Jeśli oprocentowanie wydaje się nierealistycznie wysokie lub ukryte w gąszczu drobnego druku — to sygnał ostrzegawczy. W jednej ze spraw, która dotarła do Sądu Najwyższego, konsument przez 19 lat spłacał pożyczkę z odsetkami wynoszącymi 9% dziennie — czyli ponad 3000% rocznie.

Właściwość sądu. Czy umowa nie wymusza rozstrzygania sporów przed sądem oddalonym o setki kilometrów od Twojego miejsca zamieszkania? To klasyczna klauzula abuzywna, z którą rozprawił się już Trybunał Sprawiedliwości UE w sprawie Océano.

Kary umowne. Nieproporcjonalnie wysokie kary za wcześniejsze rozwiązanie umowy lub drobne uchybienia mogą stanowić niedozwolone klauzule umowne.

Automatyczne przedłużenia. Klauzule, które wiążą Cię na kolejny okres bez wyraźnej zgody, budzą poważne wątpliwości prawne.

Jeśli nie masz pewności, czy dana klauzula jest uczciwa — skonsultuj treść umowy z prawnikiem przed jej podpisaniem. Koszt porady jest niewspółmiernie niższy niż koszt wieloletniego sporu (skorzystaj z pomocy, jaką oferuje profesjonalne doradztwo prawne).

Klauzule niedozwolone — czym są i jak je rozpoznać

Klauzula niedozwolona (abuzywna) to postanowienie umowne, które:

• nie było indywidualnie negocjowane,
• kształtuje prawa i obowiązki konsumenta w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami,
• rażąco narusza interesy konsumenta.

Definicję tę wprowadza dyrektywa 93/13/EWG, a w polskim prawie znajduje się w art. 385¹ Kodeksu cywilnego.

Przykłady klauzul uznanych za niedozwolone:

• zastrzeżenie, że spory rozstrzyga sąd właściwy dla siedziby przedsiębiorcy,
• prawo przedsiębiorcy do jednostronnej zmiany warunków umowy,
• wyłączenie odpowiedzialności za niewykonanie lub nienależyte wykonanie zobowiązania,
• odsetki lub opłaty rażąco wygórowane względem wartości świadczenia.

Urząd Ochrony Konkurencji i Konsumentów prowadzi rejestr klauzul niedozwolonych, który warto sprawdzić przed podpisaniem umowy z danym przedsiębiorcą.

Co jeśli już podpisałeś? Twoje prawa jako konsumenta

Podpisanie umowy zawierającej nieuczciwe postanowienia nie oznacza, że jesteś na nie skazany. Prawo przewiduje kilka ścieżek ochrony:

Klauzula niedozwolona nie wiąże konsumenta. Zgodnie z art. 385¹ § 1 K.c. postanowienie uznane za abuzywne nie wywołuje skutków prawnych wobec konsumenta — tak jakby go w umowie nie było. Pozostała część umowy co do zasady pozostaje w mocy.

Możesz powołać się na nieuczciwość klauzuli w sądzie. Jeśli przedsiębiorca pozwie Cię o zapłatę na podstawie nieuczciwej klauzuli, masz prawo podnieść zarzut jej abuzywności.

Sąd ma obowiązek badać klauzule z urzędu. To kluczowa zasada, potwierdzona przez Trybunał Sprawiedliwości UE i ostatnio przypomniana przez polski Sąd Najwyższy: nawet jeśli sam nie podniesiesz zarzutu nieuczciwości, sąd powinien zbadać umowę z własnej inicjatywy, gdy tylko dysponuje jej treścią.

Nie musisz walczyć sam — obowiązek sądu

Wielu konsumentów nie wie, że ochrona przed nieuczciwymi klauzulami nie zależy wyłącznie od ich własnej aktywności. Europejski model ochrony konsumenckiej zakłada, że konsument — jako strona strukturalnie słabsza — wymaga wsparcia instytucjonalnego.

Dlatego Trybunał Sprawiedliwości UE, począwszy od wyroku w sprawie Océano z 2000 roku, konsekwentnie orzeka, że sąd krajowy musi badać abuzywność klauzul z urzędu. W wyroku Pannon GSM z 2009 roku Trybunał poszedł dalej: to nie jest tylko uprawnienie sądu, lecz jego obowiązek procesowy.

Polski Sąd Najwyższy potwierdził tę zasadę w grudniu 2025 roku, uchylając nakaz zapłaty sprzed niemal dwudziestu lat, wydany bez zbadania rażąco lichwiarskich odsetek. Szczegółową analizę tego przełomowego orzeczenia przedstawiamy w artykule: Kontrola nieuczciwych klauzul umownych — obowiązek sądu, nie przywilej konsumenta

Kiedy warto skonsultować się z prawnikiem

Samodzielna ochrona przed nieuczciwymi klauzulami ma swoje granice. Warto skorzystać z profesjonalnej pomocy prawnej, gdy:

• planujesz podpisać umowę o znacznej wartości (kredyt, leasing, inwestycja),
• otrzymałeś nakaz zapłaty lub pozew oparty na umowie, której warunków nie negocjowałeś,
• przedsiębiorca odmawia uznania Twoich roszczeń mimo oczywistej nieuczciwości klauzuli,
• sprawa wymaga wystąpienia do sądu lub złożenia skargi do UOKiK.

Kancelaria Prawna Skarbiec oferuje kompleksowe wsparcie w zakresie analizy i negocjowania umów, reprezentacji w sporach konsumenckich oraz dochodzenia roszczeń wynikających z nieuczciwych praktyk rynkowych.

• Dalsze informacje: Prawo konkurencji | Zwalczanie nieuczciwej konkurencji

Masz wątpliwości co do treści umowy? Skontaktuj się z nami: ☎ 22 586 40 00

Autor: Robert Nogacki, radca prawny, Kancelaria Prawna Skarbiec

Robert Nogacki

Założyciel i partner zarządzający kancelarii prawnej Skarbiec, uznanej przez Dziennik Gazeta Prawna za jedną z najlepszych firm doradztwa podatkowego w Polsce (2023, 2024). Doradca prawny z 19-letnim doświadczeniem, obsługujący przedsiębiorców z listy Forbesa oraz innowacyjne start-upy. Jeden z najczęściej cytowanych ekspertów w dziedzinie prawa handlowego i podatkowego w polskich mediach, regularnie publikujący w Rzeczpospolitej, Gazecie Wyborczej i Dzienniku Gazecie Prawnej. Autor publikacji „AI Decoding Satoshi Nakamoto. Sztuczna inteligencja na tropie twórcy Bitcoina” oraz współautor nagrodzonej książki „Bezpieczeństwo współczesnej firmy”. Profil na LinkedIn: 18.5 tys. obserwujących, 4 miliony wyświetleń rocznie. Nagrody: czterokrotny laureat Medalu Europejskiego, Złotej Statuetki Polskiego Lidera Biznesu, tytułu „Międzynarodowej Kancelarii Prawniczej Roku w Polsce w zakresie planowania podatkowego”. Specjalizuje się w strategicznym doradztwie prawnym, planowaniu podatkowym i zarządzaniu kryzysowym dla biznesu.