Obowiązek, który ma rangę konstytucyjną
Obowiązek obrony Ojczyzny nie jest postulatem politycznym ani apelem moralnym – jest normą prawną najwyższej rangi. Artykuł 85 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej stanowi wprost: „Obowiązkiem obywatela polskiego jest obrona Ojczyzny„. Ustrojodawca celowo posłużył się pojęciem Ojczyzny, a nie Państwa Polskiego – jak trafnie wskazuje się w doktrynie prawa konstytucyjnego, zabieg ten podkreśla, że powinność obronna jest oderwana od aktualnych granic terytorialnych i struktur instytucjonalnych, a jej źródłem jest więź o charakterze jednocześnie prawnym, historycznym i emocjonalnym.
Konkretyzację tego obowiązku przynosi ustawa z dnia 11 marca 2022 r. o obronie Ojczyzny. Zakres obowiązku jest szeroki – obejmuje nie tylko służbę wojskową w klasycznym rozumieniu, lecz również wykonywanie przydziałów mobilizacyjnych i pracowniczych przydziałów mobilizacyjnych, służbę w jednostkach zmilitaryzowanych oraz świadczenia osobiste i rzeczowe na rzecz obrony państwa. To powinność powszechna: dotyczy co do zasady wszystkich obywateli polskich w wieku od 18 do 60 lat (a w przypadku podoficerów i oficerów – do 63 lat), o ile stan zdrowia pozwala na jej wykonywanie.
Wyjątek, który wynika z samej ustawy
Ta sama ustawa, która ustanawia powszechność obowiązku obronnego, przewiduje jednak istotne wyłączenie. Zgodnie z art. 3 ust. 1 zdanie drugie, obywatel polski będący równocześnie obywatelem innego państwa nie podlega obowiązkowi obrony, jeżeli stale zamieszkuje poza granicami Rzeczypospolitej Polskiej.
Przepis ten stanowi świadome odstępstwo od ogólnej zasady wyrażonej w art. 3 ust. 1 ustawy o obywatelstwie polskim, według której obywatel polski posiadający równocześnie obywatelstwo innego państwa ma wobec Rzeczypospolitej takie same prawa i obowiązki jak osoba z wyłącznie polskim obywatelstwem, i nie może powoływać się ze skutkiem prawnym na obce obywatelstwo wobec władz polskich. Ustawodawca uznał, że w materii obowiązku obronnego ta generalna reguła wymaga przełamania.
Zwolnienie jest bezwarunkowe i obejmuje całe spektrum powinności z art. 3 ust. 2 ustawy. Osoba spełniająca obie przesłanki nie zostanie powołana do służby wojskowej, nie otrzyma karty mobilizacyjnej ani pracowniczej karty mobilizacyjnej, nie będzie zobowiązana do stawiennictwa w jednostce wojskowej w razie ogłoszenia mobilizacji i nie będzie obciążona świadczeniami na rzecz obronności.
Dwie przesłanki – obie muszą być spełnione łącznie
Zwolnienie wymaga kumulatywnego spełnienia dwóch warunków.
Posiadanie obywatelstwa innego państwa obok polskiego. Polskie prawo w pełni akceptuje wielorakie obywatelstwo. Ustawa o obywatelstwie polskim nie zawiera zakazu posiadania drugiego obywatelstwa, a nabycie obywatelstwa obcego państwa nie powoduje utraty polskiego. Źródło i sposób nabycia drugiego obywatelstwa – czy to przez urodzenie, naturalizację, małżeństwo, czy w drodze programu inwestycyjnego – nie mają znaczenia dla spełnienia tej przesłanki.
Stałe zamieszkiwanie poza granicami Rzeczypospolitej Polskiej. To przesłanka, która w praktyce budzi najwięcej wątpliwości interpretacyjnych, ponieważ ustawa o obronie Ojczyzny nie definiuje pojęcia „stałego zamieszkiwania”.
Punktem odniesienia jest art. 25 Kodeksu cywilnego: miejscem zamieszkania osoby fizycznej jest miejscowość, w której osoba ta przebywa z zamiarem stałego pobytu. Doktryna i orzecznictwo wyodrębniają tu dwa elementy konstytutywne – obiektywny (factum), czyli faktyczne przebywanie w danym miejscu, oraz subiektywny (animus), czyli zamiar uczynienia z niego centrum swojego życia. Oba muszą wystąpić łącznie. Długotrwały urlop, delegacja czy studia z zamiarem powrotu nie ustanawiają miejsca zamieszkania za granicą.
W praktyce orzeczniczej, szczególnie w sprawach dotyczących rezydencji podatkowej, kryterium pomocniczym jest koncepcja centrum interesów życiowych – wszechstronna ocena, z którym miejscem dana osoba ma najsilniejsze więzi osobiste, rodzinne, zawodowe i ekonomiczne. To podejście znajduje zastosowanie również przy ocenie spełnienia przesłanki stałego zamieszkiwania w rozumieniu ustawy o obronie Ojczyzny.
Co istotne, ustawa nie wymaga zamieszkiwania w państwie, którego drugie obywatelstwo dana osoba posiada. Przepis mówi o stałym zamieszkiwaniu „poza granicami Rzeczypospolitej Polskiej” – nie o zamieszkiwaniu w państwie drugiego obywatelstwa. To rozróżnienie ma daleko idące konsekwencje praktyczne. Obywatel polski, który nabywa obywatelstwo karaibskie w drodze programu inwestycyjnego, a następnie przenosi centrum swoich interesów życiowych do Zjednoczonych Emiratów Arabskich, na Cypr czy do Monako, spełnia obie przesłanki zwolnienia – mimo że nigdy nie zamieszkał w państwie, którego drugie obywatelstwo posiada. Liberalny charakter tej regulacji oznacza, że wybór miejsca faktycznego zamieszkania pozostaje całkowicie w gestii zainteresowanego i może być podyktowany względami zawodowymi, rodzinnymi, klimatycznymi czy biznesowymi, niezależnie od tego, skąd pochodzi drugi paszport.
Drugie obywatelstwo w kontekście planowania życiowego
Dla osób, które z przyczyn zawodowych, rodzinnych lub osobistych rozważają przeniesienie centrum życiowego za granicę, kwestia posiadania drugiego obywatelstwa nabiera praktycznego znaczenia wykraczającego daleko poza zagadnienie obowiązku obronnego. Drugie obywatelstwo to przede wszystkim instrument dywersyfikacji ryzyka prawnego i geopolitycznego – rodzaj zabezpieczenia, którego wartość ujawnia się dopiero w okolicznościach, których nikt nie planuje.
Historia XX i XXI wieku wielokrotnie pokazała, że stabilność porządku prawnego i bezpieczeństwo państwowe nie są danymi niezmiennymi. Osoby prowadzące działalność gospodarczą w wymiarze międzynarodowym, posiadające aktywa w różnych jurysdykcjach czy utrzymujące relacje biznesowe na kilku kontynentach, mają dodatkowe powody, by traktować strukturę obywatelstwa jako element szerszej strategii zarządzania ryzykiem – obok struktury korporacyjnej, rezydencji podatkowej i planowania majątkowego.
Programy obywatelstwa przez inwestycję
Nabycie drugiego obywatelstwa nie zawsze wymaga wieloletniego procesu naturalizacji ani więzów rodzinnych z innym państwem. Od lat osiemdziesiątych XX wieku funkcjonują programy umożliwiające uzyskanie obywatelstwa w zamian za określoną inwestycję w gospodarce danego kraju – tzw. Citizenship by Investment (CBI).
Za wzorcowe rozwiązanie uznaje się program Federacji Saint Kitts i Nevis, wprowadzony w 1984 roku i funkcjonujący nieprzerwanie od ponad czterdziestu lat. Z czasem podobne programy uruchomiono w innych państwach karaibskich – Antigui i Barbudzie, Dominice, Grenadzie oraz Saint Lucii. Minimalne progi inwestycyjne w regionie Karaibów zaczynają się od około dwustu tysięcy dolarów, w zależności od jurysdykcji i formy inwestycji.
W Europie program obywatelstwa inwestycyjnego prowadziła Malta. Program przeszedł kilka istotnych reform – obecnie funkcjonuje jako Malta Citizenship by Naturalisation for Exceptional Services by Direct Investment, z wymogami obejmującymi zarówno znaczącą inwestycję, jak i rzeczywisty okres rezydencji poprzedzający nadanie obywatelstwa.
Programy CBI nie są wolne od kontrowersji. Cypr, który prowadził własny program inwestycyjny, zamknął go w 2020 roku po ujawnieniu poważnych uchybień w procesie weryfikacji kandydatów. Ta historia pokazuje, że jakość i reputacja programu mają fundamentalne znaczenie – zarówno dla wiarygodności uzyskanego obywatelstwa, jak i dla bezpieczeństwa prawnego osoby, która z niego korzysta.
O czym nie można zapomnieć
Nabycie drugiego obywatelstwa nie powoduje automatycznie żadnych zmian w statusie podatkowym. Zmiana rezydencji podatkowej wymaga faktycznego przeniesienia centrum interesów życiowych i spełnienia przesłanek wynikających zarówno z polskiego prawa podatkowego, jak i z właściwych umów o unikaniu podwójnego opodatkowania. Pozorne przeniesienie rezydencji wyłącznie w celach podatkowych może zostać zakwestionowane przez organy skarbowe i skutkować odpowiedzialnością karną skarbową.
Należy również pamiętać o instytucji podatku od niezrealizowanych zysków (tzw. exit tax), obowiązującego w polskim systemie prawnym od 2019 roku. Osoby przenoszące rezydencję podatkową poza Polskę, które spełniają ustawowe kryteria wartości majątku, mogą podlegać temu obciążeniu.
Wreszcie – trzeba mieć świadomość, że zwolnienie z obowiązku obrony na podstawie art. 3 ust. 1 zd. 2 ustawy o obronie Ojczyzny przysługuje wyłącznie pod warunkiem stałego zamieszkiwania poza Polską. Powrót do kraju i ponowne ustanowienie tu centrum interesów życiowych oznacza, że zwolnienie przestaje obowiązywać, a pełnia obowiązków obronnych odżywa.
Niniejszy artykuł ma charakter informacyjny i nie stanowi porady prawnej. Każda sytuacja wymaga indywidualnej analizy z uwzględnieniem konkretnych okoliczności faktycznych i prawnych. Kancelaria Prawna Skarbiec świadczy kompleksowe doradztwo w zakresie międzynarodowego planowania prawnego, podatkowego i strukturalnego.
Powierz nam swoją sprawę
