Zabezpieczenie majątkowe a ochrona majątku

Jak chronić firmę zgodnie z prawem

Każdy przedsiębiorca ponosi ryzyko błędnych decyzji, nierzetelności kontrahentów czy zmian rynkowych. Podjęte ryzyko może doprowadzić na szczyt lub strącić na dno – a wtedy zagrożony bywa również majątek osobisty, w ogóle nieużywany do prowadzenia działalności. Zrozumienie relacji między zabezpieczeniem majątkowym a ochroną majątku pozwala budować struktury, które wytrzymają nawet najgorszy scenariusz.

Mapa pojęć – cztery różne instytucje prawne

Zanim przejdziemy do szczegółów, konieczne jest rozgraniczenie instytucji, które w praktyce bywają mylone, choć należą do różnych gałęzi prawa i służą odmiennym celom.

Zabezpieczenie majątkowe

Zabezpieczenie majątkowe to środek przymusu stosowany przez organy państwa w celu zagwarantowania wykonania przyszłych orzeczeń. Ma charakter tymczasowy i prewencyjny – nie służy zaspokojeniu wierzyciela, lecz zagwarantowaniu, że przyszłe orzeczenie będzie mogło zostać wykonane. Występuje w trzech wariantach:

Egzekucja (przymusowe zaspokojenie)

Egzekucja to postępowanie zmierzające do przymusowego zaspokojenia wierzyciela z majątku dłużnika. Następuje po powstaniu wymagalnego roszczenia i wymaga tytułu wykonawczego. W odróżnieniu od zabezpieczenia – prowadzi do definitywnego pozbawienia dłużnika majątku. Może być prowadzona przez komornika sądowego lub organ egzekucyjny w administracji.

Skarga pauliańska (ochrona wierzyciela)

Skarga pauliańska (art. 527-534 K.c.) to instrument prawa cywilnego chroniący wierzyciela przed fraudulentnymi transferami majątku przez dłużnika. Pozwala uznać czynność prawną (np. darowiznę, sprzedaż) za bezskuteczną wobec wierzyciela – nawet jeśli majątek formalnie należy już do innej osoby.

Ochrona majątku (działania przedsiębiorcy)

Ochrona majątku to zespół legalnych działań prawnych podejmowanych przez przedsiębiorcę w celu zabezpieczenia aktywów przed ryzykami biznesowymi – zanim jakiekolwiek roszczenie powstanie. Typowe instrumenty ochrony majątku obejmują wybór odpowiedniej formy prawnej działalności, struktury korporacyjne, fundacje rodzinne, dywersyfikację aktywów.

Relacja między tymi instytucjami

Relacja między zabezpieczeniem majątkowym a ochroną majątku jest relacją między atakiem a obroną. Ale to nie jedyna zależność:

OCHRONA MAJĄTKU (prewencja)
        ↓
    [czas płynie, powstaje roszczenie]
        ↓
SKARGA PAULIAŃSKA (kwestionowanie transferów)
        ↓
ZABEZPIECZENIE MAJĄTKOWE (zamrożenie aktywów)
        ↓
EGZEKUCJA (przymusowe zaspokojenie)

Kluczowa obserwacja: Im wcześniej na tej osi czasowej działa przedsiębiorca, tym większe ma pole manewru. Im później – tym mniejsze.

Czas jako zmienna krytyczna

Genialny strateg wojskowy Helmuth von Moltke twierdził, że błędy popełnione na etapie rozwinięcia strategicznego nie dają się naprawić w toku kampanii. W kontekście ochrony majątku ta zasada działa z pełną mocą:

Skarga pauliańska – granica działań ochronnych

Skarga pauliańska stanowi granicę między legalną ochroną majątku a działaniem na szkodę wierzycieli. Jeżeli działania dłużnika zmierzają do uniemożliwienia spłaty długu, pozwany może być nie tylko sam dłużnik (sprawa o zapłatę), ale także i beneficjenci przysporzeń dokonanych z pokrzywdzeniem wierzyciela (za pomocą pozwu ze pauliańskiej).

Wyrok pauliański daje wierzycielowi możliwość zaspokojenia się wprost z przedmiotu, którego dotyczyła zakwestionowana czynność – nawet jeśli formalnie należy on już do innej osoby.

Kiedy skarga pauliańska jest szczególnie groźna

Ustawa przewiduje domniemanie działania z pokrzywdzeniem wierzyciela w dwóch sytuacjach:

1. Czynność nieodpłatna (darowizna) – wierzyciel nie musi udowadniać złej wiary obdarowanego
2. Czynność z osobą bliską – domniemywa się, że osoba bliska wiedziała o działaniu z pokrzywdzeniem wierzyciela

W obu przypadkach ciężar dowodu przechodzi na dłużnika i beneficjenta – muszą wykazać, że nie doszło do pokrzywdzenia wierzyciela.

Darowizna – najgorsze z możliwych rozwiązań

Darowizna jest środkiem prawnym, którego należy używać wyłącznie wtedy, gdy:

• darczyńca przez uszczuplenie majątku nie powoduje swojej niewypłacalności,
• rzeczywiście chce majątek nieodpłatnie przekazać (nie jest to transfer pozorny).

Pozorne darowizny odbiją się czkawką szybciej, niż można się spodziewać. Wierzyciel ma 5 lat na wytoczenie skargi pauliańskiej od daty czynności – to długi okres niepewności.

Podsumowanie rozgraniczenia

Zrozumienie tych różnic pozwala przedsiębiorcy świadomie planować ochronę majątku – i rozumieć, z jakim „przeciwnikiem” ma do czynienia na każdym etapie.

Granice ochrony majątku – odpowiedzialność karna

Wyjątkowo zdeterminowany wierzyciel może wszcząć przeciwko dłużnikowi postępowanie karne. Następujące działania w określonych warunkach stanowią przestępstwa:

• wyzbywanie się majątku w celu udaremnienia egzekucji – art. 300 K.k.
• spłacanie niektórych wierzycieli z pokrzywdzeniem innych – art. 302 K.k.
• pozorne tworzenie podmiotów w celu przesunięcia aktywów – art. 301 K.k.
• ukrywanie pochodzenia korzyści z przestępstwa – art. 299 K.k.

Zrozumienie relacji między zabezpieczeniem majątkowym a ochroną majątku wymaga świadomości tych granic.

Legalne metody ochrony majątku w Polsce

Jedynym w pełni skutecznym sposobem ochrony majątku osobistego jest formalne nieposiadanie go – przy zachowaniu kontroli. Brzmi paradoksalnie, ale polskie prawo oferuje ku temu legalne narzędzia.

Spółka kapitałowa

Utworzenie spółki z ograniczoną odpowiedzialnością lub spółki akcyjnej oddziela majątek osobisty od majątku firmy. Należy jednak pamiętać:

Aspekt podatkowy: Wniesienie wkładu niepieniężnego innego niż przedsiębiorstwo lub jego zorganizowana część generuje przychód po stronie wnoszącego. Wkład pieniężny lub aport przedsiębiorstwa nie podlega opodatkowaniu.

Aspekt własnościowy: Udziały lub akcje należą do przedsiębiorcy i mogą być przedmiotem egzekucji. Kluczowe znaczenie ma właściwa redakcja postanowień umowy spółki ograniczających ich zbywalność.

Fundacja rodzinna

Od 2023 roku polscy przedsiębiorcy mogą korzystać z fundacji rodzinnej – instytucji zaprojektowanej do ochrony majątku i planowania sukcesji. Fundator wyzbywa się majątku, nie otrzymując w zamian udziałów czy akcji, ale zachowuje wpływ na zarządzanie przez odpowiednie ukształtowanie statutu.

W odróżnieniu od fundacji „klasycznej”, fundacja rodzinna:

• nie musi prowadzić działalności publicznie użytecznej,
• może służyć wyłącznie interesom fundatora i beneficjentów,
• oferuje korzystne zasady opodatkowania.

Przeczytaj więcej: Saga rodu Murdochów | Nevada Asset Protection Trust – o tym, jak najlepsza dokumentacja prawna nie zastąpi zgody w rodzinie.

Struktury międzynarodowe

Drugi poziom ochrony stanowi wykorzystanie instytucji zagranicznych. Rozwiązania są podobne – wniesienie majątku do spółki lub fundacji – ale charakter odmienny.

Spółki holdingowe

W zależności od rodzaju chronionych aktywów stosuje się spółki holdingowe z różnych jurysdykcji. Mogą występować jako:

• faktyczni właściciele majątku,
• podmioty pośredniczące w strukturze własnościowej.

Fundacje prywatne

W niektórych jurysdykcjach funkcjonują fundacje prywatne – podmioty powoływane do posiadania majątku prywatnego i zarządzania nim. Nie muszą prowadzić działalności publicznie użytecznej i mogą służyć wyłącznie interesom fundatora. Majątek przekazany do fundacji może być bez większych utrudnień przeniesiony z powrotem na założyciela lub wskazane osoby.

Zarządzanie aktywami za granicą

Dywersyfikacja geograficzna stanowi element strategii ochronnej:

• Konto bankowe w Szwajcarii
• Konto bankowe w Liechtensteinie
• Private banking zagranicą
• Konto w innym banku zagranicznym

Architektura wielowarstwowa

Sébastien de Vauban nie budował pojedynczych murów – tworzył systemy fortyfikacyjne, gdzie każda zdobyta przeszkoda odsłaniała następną. Skuteczna ochrona majątku wobec ryzyka zabezpieczenia majątkowego działa podobnie:

Podsumowanie

Zabezpieczenie majątkowe a ochrona majątku to dwie strony tego samego medalu. Pierwsze stanowi instrument państwa, drugie – prawo przedsiębiorcy. Aby ochrona była skuteczna:

1. Działaj zawczasu – struktury ochronne muszą powstać przed pojawieniem się zagrożenia.
2. Unikaj darowizn – nieodpłatne transfery najłatwiej zakwestionować.
3. Znaj granice – przekroczenie prowadzi do odpowiedzialności karnej.
4. Dobieraj narzędzia – każdy stan faktyczny wymaga indywidualnego rozwiązania.
5. Korzystaj z pomocy fachowców – improvizacja w tej dziedzinie kończy się źle.

Sun Tzu pisał: „Najlepsza bitwa to ta, która nigdy nie została stoczona.” W relacji zabezpieczenia majątkowego a ochrony majątku oznacza to architekturę prawną zbudowaną tak, by zabezpieczenie – nawet jeśli zostanie zastosowane – nie pozbawiło przedsiębiorcy wszystkiego.

Autor: r.pr. Robert Nogacki, Kancelaria Prawna Skarbiec

Powiązane tematy:

• Odpowiedzialność członka zarządu za zobowiązania spółki
• Ochrona majątku przed wierzycielami
• Sprawy karno-skarbowe i gospodarcze
• Fundacja rodzinna

Robert Nogacki

Założyciel i Partner Zarządzający Kancelarii Prawnej Skarbiec, uznanej przez Dziennik Gazetę Prawną za jedną z najlepszych firm doradztwa podatkowego w Polsce (2023, 2024). Radca prawny z 19-letnim doświadczeniem, obsługujący przedsiębiorców z list Forbes oraz innowacyjne start-upy. Jeden z najczęściej cytowanych ekspertów prawa gospodarczego i podatkowego w polskich mediach, regularnie publikujący w Rzeczpospolitej, Gazecie Wyborczej i Dzienniku Gazecie Prawnej. Autor publikacji „AI Decoding Satoshi Nakamoto. Artificial Intelligence on the Trail of Bitcoin’s Creator” oraz współautor nagrodzonej książki „Bezpieczeństwo współczesnej firmy”. Profil LinkedIn: 18.5 tys. obserwujących, 4 mln odsłon rocznie. Nagrody: 4-krotny laureat Medalu Europejskiego, Złota Statuetka Lidera Polskiego Biznesu, tytuł „International Tax Planning Law Firm of the Year in Poland”. Specjalizuje się w strategicznym doradztwie prawnym, planowaniu podatkowym i zarządzaniu kryzysowym dla biznesu.