Zmartwychwstanie – dnia trzeciego z rana
Na Starym Cmentarzu Montefiore w Queens, tam gdzie Nowy Jork przechodzi już niemal w przedmieście, stoi niski kamienny pawilon bez dachu. W środku leżą obok siebie dwa groby, a wokół nich, o każdej porze dnia i nocy, stoją ludzie. Piszą na kartkach prośby, czytają je szeptem, rozrywają i rzucają na kamień, aż płyty znikają pod warstwą papieru. To Ohel, miejsce spoczynku Menachema Mendla Schneersona, siódmego rebego Lubawicza, zmarłego w czerwcu 1994 roku, i jego teścia, rebego szóstego. Część wyznawców do dziś uważa Schneersona za Mesjasza i czeka na jego powrót. Ruch, który miał po jego śmierci osierocieć i zgasnąć, rozrósł się na cały świat.
Jedno w tym miejscu jest pewne jak kamień: wszyscy wiedzą, gdzie leży ciało. Nikt z tłumu przy Ohel nie ogłosił, że grób jest pusty. Nikt nie twierdzi, że rebe został wskrzeszony trzeciego dnia, że ukazał się dwunastu, a potem pięciuset, że jadł z nimi rybę w Crown Heights. Wyznawcy czekają, spierają się, niektórzy zaprzeczają, że w ogóle umarł; ale kartki rzucają na grób, w którym on jest. Warto to zapamiętać, bo właśnie do tego grobu emerytowana profesor z Princeton porównała niedawno wiarę w zmartwychwstanie Jezusa z Nazaretu. Porównanie jest lepsze, niż sądziła.
Są twierdzenia, które historia powinna była dawno pochłonąć. Zmartwychwstanie Jezusa z Nazaretu należy do tych, które historii nie słuchają.
Minęły dwa tysiąclecia, czas wystarczający, by zatrzeć imiona cezarów i zasypać piaskiem imperia. A to jedno twierdzenie, skandalicznie konkretne, uparte, nieredukowalne, wraca co roku tego samego poranka, z tą samą nienegocjowalną treścią: że grób był pusty i że to coś znaczy. Nie jest to twierdzenie, które daje się usidlić w metaforę lub roztopić w symbolu. Domaga się odpowiedzi tak albo nie. I właśnie ta bezwzględna konkretność od dwóch tysięcy lat nie daje spokoju filozofom, historykom i, co najbardziej wymowne, tym, którzy chcieliby o nim po prostu zapomnieć.
O czym właściwie jest ten spór
Najnowszą próbę oswojenia tego twierdzenia podejmuje Adam Gopnik na łamach The New Yorkera. Jego artykuł „We’re Still Not Done with Jesus” recenzuje dwie książki i przy okazji przedstawia pewien obraz współczesnego stanu wiedzy o Jezusie: obraz, który zasługuje na dokładniejsze zbadanie.
Pierwsza z recenzowanych książek to Miracles and Wonder Elaine Pagels, emerytowanej profesor Princeton, od dziesięcioleci zajmującej się wczesnym chrześcijaństwem i gnostycyzmem. Pagels traktuje Ewangelie jako palimpsesty: warstwy legendy, propagandy i tradycji ustnej, pod którymi kryje się rdzeń historycznego wspomnienia. Narodziny z dziewicy? Późny dodatek, mający uciąć plotki o ojcostwie Jezusa, wzorowany na hellenistycznych opowieściach o bogach zapładniających śmiertelniczki. Cuda? Zjawisko psychosomatyczne, powszechne w starożytnym świecie. Pusty grób? Sposób na rozwiązanie praktycznego problemu z ciałem skazanego. Pagels porównuje wiarę w zmartwychwstanie Jezusa do wiary chasydów Chabad w powrót ich Lubawiczer Rebbe, zmarłego w 1994 roku. Gopnik nazywa to porównanie śmiałym i trafnym. Ma rację w obu punktach, choć nie z tych powodów, które ma na myśli.
Druga książka to Heresy: Jesus Christ and the Other Sons of God Catherine Nixey, która idzie dalej: wczesne chrześcijaństwo świadomie czerpało z pogańskich mitów o synach boga, a potem, zdobywszy monopol na prawdę, wynalazło nietolerancję religijną i zlikwidowało konkurencję.
W tle obu książek Gopnik zarysowuje tezę jeszcze bardziej radykalną, zyskującą ostatnio popularność w świecie akademickim: że pod Ewangeliami nie ma żadnej pamięci do załatania, bo nie ma żadnej tradycji ustnej; jest tylko siatka toposów, konwencji i chwytów retorycznych przejętych z hellenistycznej tradycji pisania żywotów cudownych mężów. Czołową przedstawicielką tego nurtu jest Robyn Faith Walsh z Uniwersytetu Miami, która w książce The Origins of Early Christian Literature (2021) argumentuje, że Ewangelie są przede wszystkim literaturą grecką: pisali je wykształceni, greckojęzyczni literaci epoki cesarstwa dla podobnych sobie czytelników, a ich najbliższymi krewnymi nie są żydowskie wspomnienia, lecz „biografie subwersywne” w rodzaju Żywotu Ezopa, opowieści o bystrych ludziach niskiego stanu, którzy źle kończą. Trzeba to powiedzieć precyzyjnie, bo od precyzji zależy tu wszystko: Walsh nie twierdzi, że galilejscy rybacy czytali Plutarcha. Twierdzi, że rybaków w tej historii w ogóle nie ma.
Gopnik prezentuje te tezy z rozbawioną sympatią. Rozprzestrzenienie się chrześcijaństwa to w jego ujęciu „szczęśliwy traf”: cesarze rzymscy żyli krótko jak muszki, a Konstantyn akurat uniknął sztyletu. Wzrost tej religii, dodaje, nie powinien dziwić bardziej niż wzrost mormonizmu, chrześcijańskiej herezji o rodowodzie jawnie sfabrykowanym. Co do samego zmartwychwstania: Elvisa też widziano po śmierci, a gazetowa relacja o spotkaniu w Kalamazoo jest, zdaniem Gopnika, co najmniej równie wiarygodna jak wyrywkowe relacje wierzących sprzed dwóch tysiącleci.
Tyle Gopnik. Pytanie brzmi, czy ta opowieść o Jezusie rozpuszczonym w literaturze, o zmartwychwstaniu jako motywie i o chrześcijaństwie jako najszczęśliwszym przypadku w dziejach wytrzymuje konfrontację z materiałem dowodowym. Żeby odpowiedzieć uczciwie, trzeba najpierw zrobić coś, czego apologeci zwykle unikają: przedstawić stanowisko przeciwnika w wersji najsilniejszej, a nie najwygodniejszej.
Najsilniejsza wersja przeciwnika
Najsilniejszy sceptyk nie twierdzi, że ktokolwiek cokolwiek wymyślił. To wersja dla początkujących. Wersja poważna, obecna u Pagels i Barta Ehrmana, a w wydaniu najuczciwszym u Dale’a Allisona w książce The Resurrection of Jesus (2021), brzmi tak. Jezus został ukrzyżowany, a Jego uczniowie rozpierzchli się w rozpaczy. W ciągu następnych dni i tygodni część z nich doświadczyła czegoś, co przeżywa znaczna część ludzi po śmierci kogoś bliskiego: widzieli Go, słyszeli, czuli Jego obecność. Medycyna zna to zjawisko od dawna; w klasycznym badaniu walijskiego lekarza Dewi Reesa z 1971 roku niemal połowa wdów i wdowców przyznała, że spotykała zmarłego małżonka, a większość uznała te spotkania za pomocne. Uczniowie zinterpretowali swoje doświadczenia jedynymi kategoriami, jakie mieli pod ręką, a jako pobożni Żydzi epoki apokaliptycznej mieli pod ręką zmartwychwstanie. Opowieść o pustym grobie dopisano później, gdy ruch potrzebował historii; grób skazańca był nieznany albo zbiorowy, więc nikt nie mógł jej sprawdzić.
To wyjaśnienie tłumaczy wiele i trzeba mu to oddać. Tłumaczy, dlaczego Ewangelie różnią się w szczegółach ukazywań, dlaczego Paweł mówi o tym, że Jezus „ukazał się”, a nie o tym, że dał się dotknąć, dlaczego najwcześniejsze wyznanie wiary wymienia świadków ukazywań, a nie świadków pustego grobu. Tłumaczy nawet Ohel: wyznawcy rebego też widzą go we snach, też otwierają na chybił trafił tomy jego listów i czytają je jako odpowiedzi. Kto chce polemizować z tą wersją, nie może odpowiadać jej Ozyrysem. Musi zapytać, czego ona nie tłumaczy.
Kierunek szlifu: co naprawdę zdradza aramejski substrat
Zacznijmy od tego, co w tekstach Ewangelii jest namacalne. Walsh ma rację w jednym: Ewangelie napisano po grecku, ręką ludzi, którzy pisać umieli, i to nie w Galilei lat trzydziestych, lecz gdzieś w cesarstwie kilkadziesiąt lat później. Kto z tym polemizuje, dowodząc, że rybacy nie znali Plutarcha, dowodzi rzeczy, której nikt nie zaprzecza, i przegrywa z przeciwnikiem, którego nikt nie wystawił. Pytanie brzmi inaczej: czy pod greckim tekstem widać coś, czego grecki literat nie miałby skąd wziąć.
Widać. Przełomowe prace Josepha Fitzmyera nad aramejskim substratem Ewangelii, zebrane w A Wandering Aramean, stawiają sprawę z filologiczną precyzją. W Ewangeliach zachowały się wyrażenia aramejskie: Talitha koum, Ephphatha, Eloi Eloi lama sabachthani, każde opatrzone tłumaczeniem dla greckiej publiczności. To nie egzotyczne ozdobniki. To skamieniałości pamięci aramejskojęzycznej wspólnoty, zachowane w językowym bursztynie. Analiza Matthew Blacka w An Aramaic Approach to the Gospels and Acts potwierdza: semicka parataksa, passivum divinum, semickie wzorce mnemoniczne to nie literackie zapożyczenia z hellenistycznej konwencji, lecz struktury semickiego myślenia prześwitujące przez grecką składnię.
Sceptyk odpowie, że wykształcony autor mógł wstawić kilka aramejskich słów dla kolorytu, tak jak dzisiejszy powieściopisarz wstawia włoskie przekleństwo. Mógł. Tyle że koloryt dobiera się tak, by zdobił, a te słowa nie zdobią: najdłuższe z nich to krzyk opuszczenia z krzyża, zdanie kłopotliwe dla samego Marka, który buduje przecież portret Syna Bożego. Ważniejszy jest jednak kierunek zmian. Mateusz i Łukasz, piszący później, poprawiają grekę Marka i opuszczają aramejskie słowa w opowieściach o uzdrowieniach, a Łukasz zastępuje krzyk opuszczenia spokojnym „Ojcze, w Twoje ręce powierzam ducha mojego”. Gdyby Ewangelie były literaturą od początku, należałoby oczekiwać, że najwcześniejsza będzie najbardziej literacka. Jest odwrotnie: szlif biegnie od surowej pamięci ku literaturze, nigdy z powrotem. Strzałka Walsh wskazuje w złą stronę.
(Zastrzeżenie w dwie strony. Uczeni tacy jak Stanley Porter słusznie kwestionują skrajną hipotezę „aramejskich oryginałów”: Ewangelie skomponowano po grecku i tłumaczeniami nie są. A Walsh odpowie Żywotem Ezopa, biografią pisaną celowo prostą greką o prostym człowieku; niska stylistyka bywa wyborem. Dlatego substrat semicki dowodzi tylko tego, czego dowodzi: że tradycja ma palestyńskie, żydowskie pochodzenie, a więc że pod tekstem jest pamięć, którą było co łatać. O gatunku tekstu nie mówi nic. To mniej, niż chcieliby apologeci, i dokładnie tyle, ile trzeba, by zdanie o braku pamięci upadło.)
Elementy kłopotliwe
Gdyby ktoś wymyślał boskiego bohatera, nie wymyśliłby Jezusa; ale przecież nikt nie zarzuca uczniom, że Go wymyślili. Ukrzyżowanie jest najpewniejszym faktem całej tej historii, potwierdzonym przez Tacyta i Flawiusza, i nikt go nie kwestionuje. Jego znaczenie jest inne. Jak wykazał Martin Hengel w Crucifixion, była to kara stosowana przede wszystkim wobec niewolników i buntowników, hańbiąca, obsceniczna, niewymawialna w przyzwoitym towarzystwie, a dla Żyda obciążona jeszcze słowami Księgi Powtórzonego Prawa o przeklętym, który wisi na drzewie. Ukrzyżowany Mesjasz nie był Mesjaszem tragicznym. Był Mesjaszem obalonym. Ruch, którego przywódca kończy w ten sposób, ma wyjścia znane z historii żydowskich mesjanizmów: rozwiązać się, wybrać nowego przywódcę albo, jak wyznawcy Sabataja Cwi i część chasydów Chabad, zaprzeczyć porażce i czekać. Wyznawcy Jezusa nie zrobili żadnej z tych rzeczy. Zrobili czwartą, bez precedensu, i to właśnie tę czwartą rzecz trzeba wyjaśnić.
Kryterium krępujących treści, standardowe narzędzie historycznej nauki o Jezusie, stosowane przez uczonych tak różnych jak John Meier i E.P. Sanders, identyfikuje jako prawdopodobnie autentyczne właśnie te elementy, których żaden propagandysta by nie dodał: wielokrotne niezrozumienie Jezusa przez uczniów, ich ucieczkę w chwili aresztowania, trzykrotne zaparcie się Piotra, okrzyk opuszczenia z krzyża. Trzeba uczciwie dodać, że młodsze pokolenie biblistów, z Chrisem Keithem i Anthonym Le Donne na czele, uważa cały aparat „kryteriów autentyczności” za narzędzie zużyte: to, co zawstydza nas, mogło nie zawstydzać autora. Słuszne ostrzeżenie przed mechaniką, nie przed rozumowaniem. Pisarz komponujący pochwałę bohatera ma wybór, a wybór padł tu konsekwentnie na to, co dla bohatera i jego uczniów najmniej korzystne.
Jest też kwestia kobiet jako pierwszych świadków pustego grobu. Flawiusz pisał w Starożytnościach (4,219), że świadectwa kobiet nie należy przyjmować z powodu lekkomyślności ich płci. Dokładny status prawny takiego świadectwa pozostaje przedmiotem sporu, kulturowe uprzedzenie jest udokumentowane dobrze. Lektura krytyczna ma tu jednak swoją odpowiedź i trzeba ją nazwać, zanim się ją odrzuci: u Marka kobiety „nikomu nic nie powiedziały”, a to milczenie, powiada sceptyk, wygodnie tłumaczy, dlaczego nikt wcześniej o pustym grobie nie słyszał. Odpowiedź ta wyjaśnia Marka, ale nie wyjaśnia reszty. Kobiety stoją u grobu we wszystkich czterech Ewangeliach, także w niezależnej tradycji Janowej; u Łukasza mężczyźni im nie wierzą, a Ewangelie tego zażenowania nie wygładzają, choć miały na to dziesięciolecia. I jest jeszcze polemika, którą Mateusz przytacza jako krążącą wśród przeciwników: że to uczniowie wykradli ciało. Kto oskarża o kradzież ciała, nie kwestionuje, że grób jest pusty. Spór w latach osiemdziesiątych I wieku toczył się już o to, jak grób opustoszał, a nie o to, czy.
Chronologia: za wcześnie na legendę
I tu dochodzimy do faktu, który stanowi chyba najsilniejszy argument w całej debacie. Listy Pawła, pisane około dwudziestu lat po śmierci Jezusa, zawierają już utrwalone formuły wyznaniowe. Przedpawłowe wyznanie wiary z piętnastego rozdziału Pierwszego Listu do Koryntian (wersety 3 do 7), które Paweł wprost określa jako „otrzymane” (parelabon), nie wymyślone, datowane jest przez badaczy tak różnych jak Martin Hengel i James Dunn, który mówi wręcz o miesiącach, na pierwsze lata po ukrzyżowaniu. Nie jest to datowanie apologetów. Richard Carrier, najgłośniejszy żyjący mitycysta, który historyczności Jezusa odmawia w całości, przyznaje, że rdzeń formuły (wersety 3 do 5) powstał w ciągu kilku lat od domniemanej śmierci Jezusa; spiera się o wersety o pięciuset braciach i o Jakubie oraz, rzecz jasna, o to, czym były ukazania, ale nie o to, kiedy wyznanie powstało.
W ciągu garstki lat od opisywanych wydarzeń krążyła więc utrwalona formuła wskazująca świadków, z imienia i grupami: Piotra, Dwunastu, pięciuset braci, Jakuba, z których wielu, jak zapewnia Paweł, żyło jeszcze, gdy pisał. To nie mętny rozwój legendy na przestrzeni stuleci. To świadectwo skrystalizowane, gdy świadkowie mogli być pytani, kwestionowani i prostowani. Trzeba jednak przeczytać tę formułę do końca i zauważyć, czego w niej nie ma. Wymienia świadków ukazywań. Nie wymienia świadków pustego grobu; o grobie mówi tylko tyle, że Jezus „został pogrzebany”. Opowieść o kobietach i odsuniętym kamieniu pojawia się na piśmie u Marka, około czterdziestu lat później. Kto tego nie powie sam, usłyszy to od przeciwnika, i słusznie.
A.N. Sherwin-White, historyk Rzymu, stwierdził w Roman Society and Roman Law in the New Testament, badając tempo mitotwórstwa u Herodota, że nawet dwa pokolenia to za mało, by tendencja legendarna wyparła twardy rdzeń historyczny. Bart Ehrman i badacze pamięci zbiorowej argumentują, że legenda potrafi rosnąć szybciej. Nawet jeśli tak: kilka lat, a może kilka miesięcy, to nie „szybciej”. To natychmiast.
Co więc chronologia ustala? Że wiara w zmartwychwstanie jest wczesna: to pewne. Że towarzyszyło jej od początku przekonanie o pustym grobie: to prawdopodobne, choć z wnioskowania, nie z tekstu. Paweł był faryzeuszem, a dla faryzeusza „pogrzebany” i „wskrzeszony” przy ciele wciąż leżącym w grobie byłyby zdaniami sprzecznymi, bo zmartwychwstanie oznaczało w jego świecie ciało, nie nastrój. Że grób był pusty naprawdę: to pozostaje sporne i żaden historyk tego sporu nie zamknie.
Tu wracamy do najsilniejszego przeciwnika, bo teraz można zapytać, czego nie tłumaczy. Nie tłumaczy Pawła, który Jezusa nie opłakiwał, lecz ścigał Jego uczniów, a ukazanie się „także mnie” wymienia w tej samej formule, co ukazania Piotrowi i Jakubowi. Nie tłumaczy Jakuba, brata, który wedle Ewangelii za życia Jezusa w Niego nie wierzył, a po Jego śmierci stanął na czele wspólnoty jerozolimskiej. Słabo tłumaczy ukazywania grupowe: żałoba jest doświadczeniem osobnym, a formuła mówi o Dwunastu i o pięciuset. I nie tłumaczy rzeczy najprostszej, kształtu samego wyznania. Halucynacje żałobne rodzą zdanie „on wciąż jest z nami”. Elvis widziany w Kalamazoo i rebe oczekiwany w Crown Heights należą do tej samej rodziny zjawisk: to formy zaprzeczania śmierci. Wyznanie z Koryntu robi rzecz odwrotną. Zaczyna od słów „umarł” i „został pogrzebany” i dopiero na nich buduje. Nie mówi „żyje”; mówi „został wskrzeszony”, a Paweł umieszcza to zdarzenie w żydowskiej eschatologii jako „pierwociny” powszechnego zmartwychwstania i podaje listę ludzi, których można zapytać. Wizje żałobne produkują pociechę. Ta formuła produkuje twierdzenie z wykazem świadków.
Grób, którego miało nie być
Pozostaje grób. Najostrzejsza forma sceptycyzmu, znana z prac Johna Dominica Crossana i Barta Ehrmana, głosi, że grobu w ogóle nie było: Rzymianie nie oddawali ciał ukrzyżowanych, zostawiali je ptakom albo zrzucali do wspólnego dołu, a Józef z Arymatei jest postacią literacką. Jeśli tak, pytanie o pusty grób traci sens, bo nie ma czego sprawdzać. Argument jest poważny i wymaga poważnej odpowiedzi, a nie inskrypcji Piłata z Cezarei, która dowodzi jedynie, że Piłat istniał, czego akurat nikt nie kwestionuje.
Odpowiedź ma trzy warstwy. Pierwsza jest tekstowa: „został pogrzebany” stoi w tej samej wczesnej formule co „umarł”, a więc pogrzeb należy do najstarszego rdzenia tradycji, nie do późniejszej ornamentyki. Druga jest źródłowa: Józef Flawiusz pisze w Wojnie żydowskiej (4,317), że Żydzi tak dbali o pochówek, iż zdejmowali i chowali przed zachodem słońca nawet skazanych i ukrzyżowanych, a Filon z Aleksandrii wspomina o wydawaniu ciał ukrzyżowanych rodzinom w przededniu świąt. Ehrman odpowiada, że to pół zdania o innej epoce, i ma prawo tak odpowiedzieć. Trzecia warstwa jest materialna i leży w gablocie Muzeum Izraela. W 1968 roku w Giwat ha-Miwtar na północ od Jerozolimy odkryto rodzinny grobowiec z I wieku, a w nim ossuarium z napisem „Jehochanan ben Hagkol”. Prawa kość piętowa Jehochanana była przebita żelaznym gwoździem długości ponad jedenastu centymetrów, zagiętym o sęk oliwnego drewna tak, że nie dało się go wyciągnąć; rodzina zdjęła więc ciało razem z kawałkiem krzyża. Ukrzyżowany Żyd, pochowany po żydowsku, w skalnym grobowcu, z bliskimi. Jodi Magness, archeolog z Uniwersytetu Karoliny Północnej, pokazała, że ewangeliczny opis pogrzebu Jezusa odpowiada temu, co wiemy o żydowskich grobowcach i prawie tamtego czasu. Żadna z tych warstw nie dowodzi, że grób był pusty. Wszystkie razem czynią prawdopodobnym, że był i że wiedziano, gdzie. To wystarcza, by pytanie miało sens.
„Umierający i powstający bogowie”: mit mitu
A co z rzekomymi paralelami? Ozyris, Attis, Adonis: czyż Jezus nie jest jednym z wielu „umierających i powstających bogów”? Jonathan Z. Smith, nie chrześcijański apologeta, lecz jeden z najsurowszych historyków religii XX wieku, rozebrał tę tezę w Drudgery Divine (1990). Ozyris trwa w świecie podziemnym; nie wraca ciałem. Attis i Adonis przechodzą sezonowe zniknięcie i powrót związane z cyklem wegetacji, nie jednorazowe wydarzenie historyczne o znaczeniu kosmicznym. Uczciwość nakazuje dodać, że Tryggve Mettinger w The Riddle of Resurrection (2001) częściowo Smitha skorygował: bogowie umierający i powracający istnieli na Bliskim Wschodzie naprawdę, Baal, Dumuzi i Melkart na pewno, Adonis być może. A mimo to Mettinger, badacz bez apologetycznych zobowiązań, uznał, że nic nie wskazuje, by śmierć i zmartwychwstanie Jezusa były konstrukcją zbudowaną z ich mitów. To świadectwo silniejsze niż Smitha, bo pochodzi od kogoś, kto paralele znalazł.
Prawdziwym pogańskim rywalem pustego grobu nie jest zresztą Ozyrys, lecz Romulus. Liwiusz i Plutarch opowiadają, jak założyciel Rzymu zniknął podczas burzy na zgromadzeniu, jak ciała nie odnaleziono i jak niejaki Proculus Julius zaświadczył, że Romulus ukazał mu się na drodze i oznajmił, iż został bogiem Kwirynusem. Richard C. Miller nazwał ten wzorzec „bajką o przeniesieniu” i dowodził, że pusty grób Marka jest jego wariantem; Walsh idzie tym samym tropem, gdy znikające ciało uznaje za literacki znak boskości. Tu paralela strukturalna jest rzeczywista i warto ją przyjąć, żeby zobaczyć, co ją rozsadza. Apoteoza omija śmierć: Romulus nie umiera, lecz zostaje zabrany, a jego zniknięcie jest dowodem awansu. Kerygmat stoi na śmierci: Jezus umarł, został pogrzebany, a Jego ciało nie zniknęło, lecz zostało wskrzeszone, co dla greckiego ucha brzmiało nie jak awans, lecz jak niedorzeczność, o czym Paweł przekonał się w Atenach. Bohater bajki o przeniesieniu wraca jako bóg, by ogłosić swoją chwałę. Zmartwychwstały z Ewangelii wraca ze śladami gwoździ, prosi o coś do jedzenia i dostaje kawałek pieczonej ryby, a w ogrodzie zostaje wzięty za ogrodnika. Podobieństwo formy bez wspólnej treści to dokładnie to, czego należy oczekiwać od odrębnych tradycji mierzących się z tym samym pytaniem o śmierć i nadzieję, nie od zapożyczenia.
Koncepcja cielesnego zmartwychwstania była specyficznie żydowska, wyrastająca z tradycji apokaliptycznych oczekujących, że Bóg wskrzesi zmarłych na końcu dziejów. To, co głosili najwcześniejsi chrześcijanie, nie było mitologiczną metaforą, lecz twierdzeniem, że to oczekiwanie zostało zainaugurowane w przypadku jednej osoby, przed czasem. A narracje o zmartwychwstaniu są na tle mitów zaskakująco oszczędne: żadnych walk z bóstwami śmierci, żadnych płaczących bogiń, żadnej symboliki płodności. Mateusz dodaje wprawdzie trzęsienie ziemi, anioła jak błyskawica i strażników padających jak martwi, ale nawet on nie opisuje samego zmartwychwstania; żadna z czterech Ewangelii tego nie robi. Zrobi to dopiero apokryficzna Ewangelia Piotra w II wieku, w której z grobu wychodzą postacie sięgające głowami nieba, a za nimi kroczy krzyż. Tak wygląda legenda, gdy już ruszy. Kanon daje pusty grób, przerażone kobiety i uczniów, którzy nie wierzą. Ta surowość przemawia za wspomnieniem, nie za konstrukcją.
Kult binitarny: czego synkretyzm nie wyjaśnia
Monumentalna praca Larry’ego Hurtado Lord Jesus Christ ujawnia kolejny problem hipotezy zapożyczenia. Kult Jezusa narodził się w ramach ściśle monoteistycznego judaizmu. Wzór pobożności binitarnej, jak nazywa go Hurtado (później wolał mówić o wzorze „dyadycznym”): Jezus odbierający cześć obok Boga przy zachowaniu żydowskiego monoteizmu. Wzór ten nie ma odpowiednika w greckiej myśli religijnej i jest już widoczny w najwcześniejszych listach Pawła z początku lat pięćdziesiątych, dwie dekady po ukrzyżowaniu. To nie synkretyczna absorpcja, lecz, w ujęciu Hurtado, unikalna mutacja wewnątrz żydowskich parametrów teologicznych.
Moda naukowa, czyli każde pokolenie odkrywa „swojego” Jezusa
Argumenty przedstawione powyżej nie rodzą się w próżni. Wpisują się w długą tradycję badań nad tak zwanym „historycznym Jezusem”, tradycję, która sama ma swoją fascynującą historię projekcji i samooszukiwania.
Albert Schweitzer słynnie zdiagnozował ten syndrom w The Quest of the Historical Jesus: każda epoka odnajduje w Jezusie własne myśli. George Tyrrell ujął to w tym samym czasie w obraz, który przetrwał ich obu: Chrystus, którego Harnack dostrzega przez dziewiętnaście stuleci katolickiej ciemności, jest tylko odbiciem twarzy liberalnego protestanta, widzianym na dnie głębokiej studni. Była to druzgocąca krytyka, a Schweitzer, jak zauważano wielokrotnie, natychmiast potwierdził jej trafność, sam ulegając chorobie, którą właśnie zidentyfikował. Rozbiwszy zromantyzowany portret Jezusa z XIX wieku, zastąpił go własną konstrukcją: Jezusem jako apokaliptycznym prorokiem, owładniętym eschatologiczną pilnością, Jezusem, który ucieleśniał dokładnie to, co Schweitzer cenił ponad wszystko. Jak ujął to John Dominic Crossan, badacze Jezusa mają skłonność „pisać autobiografię i nazywać ją biografią”. Że nawet diagnostyk nie uniknął schorzenia, jest bodaj najsilniejszym dowodem jego zaraźliwości.
Niesławne Jesus Seminar (założone w 1985 roku przez Roberta Funka i Crossana) doprowadziło tę logikę do ekstremum: kolorowe koraliki, teatralne głosowania, prawda ustalana większością głosów. Naturalizm metodologiczny, wykluczający cudowność z góry, przedstawiał się jako rygor naukowy, będąc w istocie przesądzeniem filozoficznym w fartuchu laboratoryjnym. Jak argumentował N.T. Wright, wynikający stąd „cynicki mędrzec” był anachroniczną projekcją akademii końca XX wieku.
Walsh i Gopnik reprezentują najnowszą odsłonę tego samego wzorca, z tą różnicą, że nie redukują Jezusa do mędrca, lecz rozpuszczają go w tekście. Ani Walsh, ani Gopnik nie twierdzą, że Jezusa nie było; twierdzą, że tekst nie daje do Niego dostępu, bo pod literaturą nie ma pamięci. Założenie, że pod warstwą literatury nie ma warstwy pamięci, że pod zasłonami są tylko kolejne zasłony, jest intelektualnie eleganckie i dobrze pasuje do epoki, która o wszystkim mówi „narracja”. Kłopot w tym, że po drodze gubi dowody: aramejski substrat, kierunek redakcyjnego szlifu, chronologię przedpawłowego credo. Tyrrell opisałby to jednym zdaniem: pokolenie literaturoznawców zajrzało do studni i zobaczyło literaturę.
Szczęśliwy traf i sześć milionów
Gopnik przypisuje sukces chrześcijaństwa „szczęśliwemu trafowi z Konstantynem”. Wyjaśnienie byłoby przekonujące, gdyby chrześcijaństwo nie rozlało się po całym Imperium przed nawróceniem Konstantyna, przetrwawszy trzy stulecia prześladowań, przerywanych, lecz realnych. Rodney Stark oszacował w The Rise of Christianity, w modelu zakładającym wzrost o czterdzieści procent na dekadę, że populacja chrześcijańska wzrosła z tysiąca osób około roku 40 do sześciu milionów około roku 300, bez imperialnego patronatu. Nawrócenie Konstantyna było konsekwencją społecznego zasięgu chrześcijaństwa, nie jego przyczyną. Tyle można Gopnikowi odpowiedzieć i tu apologeta powinien się zatrzymać, bo Gopnik ma w zanadrzu mormonów, i ma rację. Mormonizm też rósł bez cesarza i pod prześladowaniem, z sześciu osób w 1830 roku do kilkunastu milionów dzisiaj, a jego Księga też ma swoich świadków, Trzech i Ośmiu, podpisanych z imienia; wielu z nich zerwało później z Kościołem i żaden nie odwołał świadectwa. Wzrost dowodzi tylko wzrostu, a wytrwałość świadków dowodzi wytrwałości. Argument ze statystyki należy oddać bez żalu. Chrześcijaństwo nie różni się od innych ruchów tym, że rosło. Różni się tym, co twierdziło, i tylko o to toczy się spór.
A twierdzenie Nixey, że chrześcijaństwo wynalazło nietolerancję religijną? Antioch IV Epifanes, który zbezcześcił Świątynię i zakazał praktyk żydowskich pod karą śmierci dwa stulecia przed Chrystusem, mógłby mieć zastrzeżenia.
Co ustalają te argumenty, a czego nie
Bądźmy precyzyjni. Argumenty historyczne zebrane w tym eseju ustalają coś ważnego, ale ograniczonego: że tradycja o zmartwychwstaniu jest wczesna, zakorzeniona w świadectwie ludzi, których można było jeszcze zapytać, i że nie wywodzi się z mitologii pogańskiej. Ustalają historyczność tradycji. Same w sobie nie ustalają prawdy zmartwychwstania jako wydarzenia metafizycznego. Ten ostatni krok wymaga osądu przekraczającego czystą metodologię historyczną, tak samo jak aprioryczne wykluczenie cudowności wymaga osądu metafizycznego, który wielu badaczy myli z neutralną metodologią.
Uczciwa pozycja wygląda tak. Materiał dowodowy jest zgodny ze zmartwychwstaniem i niewygodny dla każdego wyjaśnienia, które je omija. Nie wymusza wiary, bo żaden materiał historyczny nie wymusza wniosków metafizycznych, ale usuwa leniwy zarzut, jakoby narracje o zmartwychwstaniu były późne, legendarne lub zapożyczone. Nie są żadną z tych rzeczy. Poziomy pewności trzeba przy tym rozróżnić: wczesność wiary jest pewna, pogrzeb prawdopodobny, pusty grób sporny. Co ktoś zrobi z wczesnym, wielogłosowym świadectwem o wydarzeniu nadzwyczajnym, pozostaje pytaniem, na które każdy odpowiada sam.
Trzeciego dnia
Jak pisał G.K. Chesterton w ostatnim rozdziale Ortodoksji (1908): „Olbrzymia postać, która wypełnia Ewangelie, góruje pod tym względem, jak pod każdym innym, nad wszystkimi myślicielami, którzy kiedykolwiek uważali się za wielkich.”
Próbując uczynić Jezusa bardziej wytłumaczalnym, uczeni ci czynią go tylko bardziej nadzwyczajnym. Galilejski wieśniak, który zainspirował dzieła na tyle wyrafinowane, by przekształcić cywilizację zachodnią, jest, jeśli już, jeszcze większym cudem niż ten opisany w samych Ewangeliach.
Wróćmy na koniec do Queens. Przy Ohel stoją ludzie, którzy kochali swojego rebego bardziej niż cokolwiek na świecie, którzy widzą go we snach i czekają na jego powrót, i którzy przez trzydzieści lat nie wypowiedzieli zdania, że jego grób jest pusty. Zachowują się dokładnie tak, jak według Pagels i Gopnika zachowywali się uczniowie Jezusa. Cała różnica polega na tym, że uczniowie Jezusa zachowali się inaczej. W ciągu kilku lat, wśród ludzi, którzy pustego grobu nie oczekiwali i którym pusty grób niczego nie ułatwiał, powstała formuła: umarł, został pogrzebany, został wskrzeszony, był widziany, i oto lista. Można w nią nie wierzyć. Trudno ją wyprowadzić z żałoby, bo żałoba, tak dobrze dziś zbadana, produkuje obecność, nie pogrzeby z wykazem świadków. Dwa groby: jeden pełny, czczony i pewny; drugi od dwóch tysięcy lat pusty i kłopotliwy. Wyznawcy pierwszego mówią: on wróci. Wyznawcy drugiego powiedzieli rzecz trudniejszą: on umarł, i to nie był koniec.
Najsurowsza analiza historyczna nie musi wykluczać możliwości transcendencji. Musi jedynie podążać za dowodami, dokądkolwiek prowadzą, nawet jeśli prowadzą, jak to było w przypadku pierwszych uczniów, do pustego grobu i niepokojącego wniosku, że sama śmierć została uchylona.
Robert Nogacki jest radcą prawnym, założycielem i partnerem zarządzającym Kancelarii Prawnej Skarbiec, działającej nieprzerwanie od 2006 roku.
Prawo jest równe dla wszystkich, ale strony rzadko są równe: po jednej stoi organizacja, która ma czas, pieniądze i prawników, po drugiej człowiek, który ma jedną firmę, jedne oszczędności i jedno życie.
Klienci rzadko przychodzą do niego z problemem prawnym. Przychodzą z problemem, który ma także stronę prawną: z kontrolą, która zaczęła się od jednej faktury, z pieniędzmi powierzonymi komuś, kto zniknął, z firmą, którą trzeba przekazać dalej, zanim będzie za późno. Większość takich spraw rozstrzyga się na długo przed pierwszym pismem, w decyzjach podjętych bez pytania i w terminach, o których nikt nie pamiętał. Dlatego zaczyna od pytania, jak klient trafił w to miejsce, a nie od tego, co powinien był zrobić.
Doradza przedsiębiorcom i rodzinom z kilkunastu krajów, także tym, którym fiskus właśnie zajął konto i którzy nie wiedzą, co robić jutro rano. Broni ich w kontrolach podatkowych i celno-skarbowych, w sporach z organami podatkowymi i w sprawach karnych skarbowych. Reprezentuje poszkodowanych w oszustwach inwestycyjnych i piramidach finansowych. Pomaga rodzinom zakładać fundacje rodzinne i planować sukcesję, żeby dorobek życia przetrwał dłużej niż jedno pokolenie.
Nie każdą sprawę da się wygrać. Każdą da się prowadzić tak, żeby klient wiedział, na czym stoi. Od 2006 roku reprezentuje pokrzywdzonych w sprawie WGI (Warszawskiej Grupy Inwestycyjnej), jednej z najdłuższych spraw karnych w historii polskiego rynku finansowego, bo są rzeczy, których nie wolno zostawić w połowie, nawet jeśli trwają dwie dekady. W sprawie upadłej giełdy kryptowalut Zonda (Zondacrypto, operator BB Trade Estonia OÜ) reprezentuje kilkuset poszkodowanych w postępowaniu prowadzonym przez Prokuraturę Krajową i w estońskim postępowaniu upadłościowym.
Kancelaria Prawna Skarbiec jest notowana w rankingach największych firm doradztwa podatkowego Dziennika Gazety Prawnej i Rzeczpospolitej, a w latach 2015 do 2018 czterokrotnie otrzymała Medal Europejski Business Centre Club i Europejskiego Komitetu Ekonomiczno-Społecznego. Robert Nogacki publikuje regularnie, w prasie i na stronie kancelarii, dla ludzi, którzy mają problem, a nie dyplom prawnika, bo opinia prawna, której klient nie rozumie, chroni tylko prawnika.
Wierzy, że najlepsza porada prawna to ta, dzięki której klient nigdy nie musi stanąć przed sądem.
