Transkrypcja aktu urodzenia to nie adopcja

Naczelny Sąd Administracyjny 4 listopada 2026 r. pozostawił bez rozpoznania pytanie, czy do polskiego rejestru stanu cywilnego można przenieść zagraniczny akt urodzenia, w którym dziecko ma dwie matki. Uchwała z 2019 r., która takiej transkrypcji nie dopuszcza, wiąże dalej. Spór wróci, a razem z nim pytanie, którego w uzasadnieniu uchwały nie ma: czy wpis w rejestrze w ogóle nadaje się do tego, czego się od niego oczekuje. Amerykańskie sądy odpowiadają na nie od ponad trzydziestu lat: sam wpis rodzica nie czyni.

Dziewczynka, której dotyczy sprawa, ma osiem lat, a sama sprawa niewiele mniej. Polka i Irlandka wzięły ślub w Dublinie w kwietniu 2018 r. W lipcu Polka urodziła w Hiszpanii córkę. Hiszpański urząd, na podstawie wspólnego oświadczenia obu kobiet, wpisał je do aktu urodzenia jako „matkę A” i „matkę B”. W kwietniu 2019 r. kierownik urzędu stanu cywilnego w Krakowie odmówił transkrypcji, czyli przeniesienia tego aktu do polskiego rejestru. Powołał się na klauzulę porządku publicznego: przepis, który każe odmówić, gdy transkrypcja byłaby sprzeczna z podstawowymi zasadami polskiego porządku prawnego (art. 107 pkt 3 Prawa o aktach stanu cywilnego). Skargę wniósł Rzecznik Praw Obywatelskich.

Dalszy ciąg jest historią pytań. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie zapytał najpierw Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej. Ten postanowieniem z 24 czerwca 2022 r. (C-2/21) odpowiedział, że Polska ma wydać dziecku dowód tożsamości lub paszport bez żądania transkrypcji i uznać hiszpański dokument na potrzeby swobodnego przemieszczania się i pobytu z każdą z matek. Samej transkrypcji Trybunał nie nakazał. Sąd krakowski był związany uchwałą siedmiu sędziów NSA z 2 grudnia 2019 r. (II OPS 1/19), więc w styczniu 2024 r. poprosił NSA o jej zmianę. Poparli go Rzecznik, prokurator delegowany do Prokuratury Krajowej i kilka organizacji społecznych. Przeciw wystąpiła jedna fundacja.

Uchwała z 4 listopada 2026 r. (II OPS 1/24) jest formalna. Sąd, który chce przełamać wcześniejszą uchwałę, musi zadać dokładnie to pytanie, które ją wywołało. Pytanie krakowskie wymieniało art. 104 ust. 5 i art. 107 pkt 3 Prawa o aktach stanu cywilnego, ale pominęło art. 7 Prawa prywatnego międzynarodowego, czyli ogólny zakaz stosowania prawa obcego ze skutkiem sprzecznym z podstawami polskiego porządku prawnego. Uchwała z 2019 r. opiera się także na nim. Pytanie było więc węższe od uchwały i odpowiedź nie mogłaby jej zmienić. Sąd dodał trzy uwagi. Pierwsza wykracza poza formę: sąd krakowski nie wykazał, by nowa uchwała była w ogóle potrzebna, skoro postanowienie TSUE nie jest sprzeczne z uchwałą z 2019 r. Druga: dziewczynka nie została pozbawiona możliwości uzyskania dokumentu tożsamości, bo stwierdzono nieważność decyzji odmawiających jej dowodu osobistego. Trzecia: transkrypcja aktu małżeństwa, której po wyroku TSUE z 25 listopada 2025 r. (C-713/23) NSA zażądał od urzędu 20 marca 2026 r. (II OSK 216/21), jest zagadnieniem odrębnym od transkrypcji aktu urodzenia.

Skutek jest asymetryczny. Akt małżeństwa dwóch osób tej samej płci zawartego w innym państwie Unii podlega dziś transkrypcji, akt urodzenia ich dziecka nie. Pierwszą połowę tego zdania kwestionuje Trybunał Konstytucyjny, który 28 lipca 2026 r. uznał rozporządzenie ze wzorami dokumentów dla takich małżeństw za niekonstytucyjne (U 2/26); wyroku nie opublikowano, rozporządzenie weszło w życie, a urzędy transkrypcji dokonują. Kolejne pytanie do NSA, tym razem z art. 7, jest kwestią czasu, choć po pierwszej z jego uwag samo uzupełnienie przepisu nie wystarczy.

Transkrypcja a przysposobienie: urzędnik przepisuje, sąd orzeka

Transkrypcja jest z definicji przepisaniem. Ustawa każe przenieść treść zagranicznego dokumentu „wiernie i literalnie” (art. 104 ust. 2). Kierownik urzędu stanu cywilnego bada dokument: czy jest autentyczny, czy wydał go właściwy organ, czy nie zachodzi ustawowa przeszkoda (art. 107). Rodziny nie bada. Ma przed sobą papier. Nie zobaczy dziecka, nie zapyta, z kim mieszka, nie sprawdzi, czy ma ojca. Ustawa nazywa to czynnością materialno-techniczną (art. 105 ust. 1) i jest to nazwa trafna. Dowodzi tego ustęp trzeci tego samego artykułu: gdy zagraniczny akt, przenoszony na wniosek matki, wskazuje ojca innego niż jej mąż, urzędnik akt przepisuje i zawiadamia męża, że może wystąpić o zaprzeczenie ojcostwa. Wpis domniemania ojcostwa męża nie obala. Robi to wyrok.

Przysposobienie, potocznie adopcja, jest zbudowane odwrotnie. Przysposobić można małoletniego tylko dla jego dobra i tylko orzeczeniem sądu opiekuńczego (art. 114 § 1 i art. 117 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego). Sąd ocenia kwalifikacje kandydata, korzysta z opinii ośrodka adopcyjnego, może wyznaczyć okres osobistej styczności z dzieckiem. Rodzice nie mogą wyrazić zgody wcześniej niż po sześciu tygodniach od urodzenia dziecka (art. 119²). Wspólnie przysposobić mogą tylko małżonkowie (art. 115 § 1).

W prawie polskim matką jest kobieta, która dziecko urodziła (art. 61⁹), a ojcem mężczyzna wskazany przez domniemanie, uznanie albo wyrok. Każdy inny człowiek może zostać rodzicem w jeden tylko sposób: przez przysposobienie. Kobieta wpisana w hiszpańskim akcie jako „matka B” dziecka nie urodziła i ojcem nie jest. Prawo Unii każe Polsce uznać jej więź z dzieckiem po to, by dziecko mogło z każdą z matek korzystać ze swobody przemieszczania się i pobytu. Nie każe natomiast wprowadzać do prawa krajowego rodzicielstwa osób tej samej płci ani uznawać tej więzi do celów innych niż prawa, które dziecko wywodzi z prawa Unii (C-2/21, pkt 43 i 45). Jeżeli więc ma być w Polsce rodzicem dziecka także w rozumieniu prawa rodzinnego, to w polskich pojęciach może nim zostać wyłącznie jako przysposabiająca. Żądanie, by jej dane znalazły się w polskim akcie urodzenia w rubryce rodzica, jest zatem w skutkach żądaniem przysposobienia, tyle że bez sądu, bez badania dobra dziecka i bez żadnej z gwarancji, którymi ustawa tę instytucję obudowała. Stąd teza tego tekstu: transkrypcja użyta do stworzenia więzi rodzicielskiej, której polskie prawo nie zna poza adopcją, jest adopcją przy okienku.

Najmocniejsze argumenty za transkrypcją aktu urodzenia

Stanowisku przeciwnemu trzeba oddać sprawiedliwość, bo jest mocniejsze, niż chcieliby jego krytycy.

Po pierwsze, dziecko istnieje i ma osiem lat. Jego rodzina nie powstała wskutek transkrypcji i nie zniknie wskutek odmowy. Status obu kobiet powstał legalnie, w państwie Unii, według prawa tego państwa. Odmowa niczego nie cofa. Sprawia tylko, że dziecko ma w jednym kraju dwoje rodziców, a w drugim jedno.

Po drugie, Strasburg. Wyrokiem z 2 lipca 2026 r. w sprawie A.P. i R.P. przeciwko Polsce (skarga nr 1298/19) Europejski Trybunał Praw Człowieka uznał, że odmowa transkrypcji brytyjskiego aktu urodzenia, w którym jako rodziców chłopca wpisano dwie kobiety, naruszyła jego prawo do poszanowania życia prywatnego i zakaz dyskryminacji. Trybunał wytknął Polsce uzależnienie polskich dokumentów od transkrypcji oraz brak skutecznego mechanizmu uznania więzi rodzicielskiej, nawet z matką biologiczną (§ 147 i 149). Wspieranie tradycyjnej rodziny uznał za cel sam w sobie uprawniony, ale nie za powód, by sytuację prawną dziecka zostawić bez ochrony (§ 145). Wyrok zapadł większością głosów, dotyczył stanu sprzed uchwały z 2019 r. i od 2 października 2026 r. jest ostateczny. W zakresie życia rodzinnego Trybunał naruszenia nie stwierdził, bo rodzina mieszkająca w Wielkiej Brytanii nie wykazała konkretnych przeszkód, a przy ocenie sytuacji dziecka zaznaczył, że sprawa nie dotyczy macierzyństwa zastępczego (§ 143).

Po trzecie, rada „niech druga matka dziecko przysposobi” jest w polskich realiach radą bez pokrycia. Przysposobienie wspólne i przysposobienie dziecka małżonka są zastrzeżone dla małżonków, a małżeństwem w rozumieniu kodeksu jest związek kobiety i mężczyzny. Sąd Najwyższy potwierdził to w postanowieniu z 24 września 2024 r. (I CSK 2467/24), odmawiając przyjęcia do rozpoznania skargi kasacyjnej w sprawie kobiety, która chciała przysposobić córkę swojej żony, poślubionej za granicą według prawa amerykańskiego. Krytyk transkrypcji, który odsyła do sądu rodzinnego, odsyła dziś do drzwi zamkniętych na klucz.

Po czwarte, akt urodzenia nigdy nie był dokumentem biologicznym. Mąż matki trafia do niego jako ojciec z mocy domniemania, także wtedy, gdy dziecko poczęto z nasienia dawcy. Sąd Najwyższy Stanów Zjednoczonych zrobił z tej obserwacji regułę w sprawie Pavan v. Smith (2017). Arkansas wpisywał do aktów urodzenia mężów matek bez względu na więź genetyczną, a żonom matek tego odmawiał. Skoro stan sam uczynił z aktu urodzenia coś więcej niż znacznik pokrewieństwa biologicznego, to nie może odmawiać tego samego małżeństwom jednopłciowym.

Po piąte, prawo od dawna przedkłada fikcję nad biologię, gdy fikcja chroni rodzinę. W sprawie Michael H. v. Gerald D. (1989) badanie krwi wskazywało z prawdopodobieństwem ponad 98 procent, że ojcem dziewczynki jest kochanek matki. Sąd Najwyższy USA utrzymał kalifornijskie domniemanie, że ojcem jest mąż. Sędzia Scalia napisał w imieniu czterech sędziów, że prawo Kalifornii, podobnie jak natura, nie przewiduje podwójnego ojcostwa. Fundacja broniąca przed NSA uchwały z 2019 r. sięgnęła, jak relacjonuje uzasadnienie, po podobną figurę: po stan rzeczy, którego polskie prawo rodzinne, „podobnie jak natura”, nie zna. Zwolennik transkrypcji odpowie, że w sprawie Michaela H. natura wskazywała na kochanka, a prawo wybrało męża.

Dwa ostatnie argumenty przyjmuję w tym, co mówią o biologii. Zarzut, że transkrypcja wprowadza do rejestru „fikcję pochodzenia”, jest słaby, bo rejestr zna takie fikcje od zawsze. Oba wyroki mówią jednak więcej. Pavan zakłada to, czego w Polsce nie ma: małżeństwo jednopłciowe według własnego prawa państwa. W sprawie Michaela H. kurator dziewczynki żądał dla niej dwóch ojców naraz. Sąd odmówił, a wybór między mężem a ojcem biologicznym zostawił ustawodawcy. Każdą fikcję, którą zna rejestr, wprowadziła ustawa albo sąd. Krytyka transkrypcji, jeśli ma się obronić, nie może się więc opierać na samej biologii. Musi się opierać na innym pytaniu: kto i w jakim trybie decyduje o tym, że dziecko zyskuje rodzica.

Full Faith and Credit: Ameryka ufa wyrokom, nie rejestrom

Stany Zjednoczone są dobrym laboratorium, bo mają pięćdziesiąt porządków prawa rodzinnego i jedną klauzulę, która każe im uznawać się nawzajem. Artykuł IV konstytucji nakazuje każdemu stanowi dawać „pełną wiarę i uznanie” (Full Faith and Credit) aktom publicznym, rejestrom i postępowaniom sądowym pozostałych. Sąd Najwyższy czyta ten nakaz dwojako. Wobec cudzych ustaw stan zachowuje własną politykę prawną. Wobec cudzych wyroków obowiązek jest ścisły. W sprawie Baker v. General Motors (1998) sędzia Ginsburg napisała, że orzecznictwo nie zna żadnego „wędrującego” wyjątku porządku publicznego od uznawania wyroków. Stan może uważać cudze orzeczenie za błędne. Uznać je musi.

Co to znaczy dla dziecka dwóch matek, pokazała sprawa V.L. v. E.L. (2016). Dwie kobiety z Alabamy żyły razem od 1995 r. Jedna urodziła troje dzieci. W 2007 r. sąd w Georgii orzekł przysposobienie tych dzieci przez drugą, za zgodą pierwszej. Cztery lata później para się rozstała i matka biologiczna odcięła byłą partnerkę od dzieci. Sąd Najwyższy Alabamy stanął po jej stronie: uznał, że sąd w Georgii źle zastosował własne prawo, więc adopcja w Alabamie nie istnieje. Sąd Najwyższy USA uchylił to rozstrzygnięcie bez rozprawy i bez głosu odrębnego. Alabamie nie wolno badać, czy sąd w Georgii miał rację. Wolno jej zapytać tylko, czy miał jurysdykcję.

Więź drugiej matki z dziećmi przetrwała rozstanie, wrogość byłej partnerki i niechęć najwyższego sądu własnego stanu. Przetrwała z jednego powodu: była zapisana w wyroku.

Rejestr jest w tej konstrukcji wtórny. W sprawie Finstuen v. Crutcher (2007) federalny sąd apelacyjny uznał za niekonstytucyjną ustawę Oklahomy, która zakazywała uznawania adopcji orzeczonych w innych stanach na rzecz par jednopłciowych. Wyrok trzeba uznać. Sąd utrzymał też nakaz wydania nowego aktu urodzenia, ale wywiódł go z prawa samej Oklahomy, które daje przysposabiającym te same prawa co innym rodzicom. O treści wpisu decyduje więc prawo stanu, który rejestr prowadzi, i dlatego z wpisem bywa inaczej. W sprawie Adar v. Smith (2011) dwaj mężczyźni, niebędący małżeństwem, przysposobili w Nowym Jorku chłopca urodzonego w Luizjanie i zażądali od tamtejszego urzędu nowego aktu urodzenia z dwoma ojcami. Urząd odmówił, bo Luizjana pozwala na wspólną adopcję tylko małżonkom. Sąd apelacyjny piątego okręgu w pełnym składzie, przy sprzeciwie pięciu sędziów, uznał, że Luizjana nie odmówiła uznania wyroku: urzędniczka sama przyznała, że orzeczenie ją wiąże i że ojcostwa obu mężczyzn nie da się w Luizjanie podważyć, a treść własnego rejestru stan kształtuje według własnego prawa. Powołał zdanie z Bakera, że środki wykonania nie podróżują razem z wyrokiem. Rozstrzygnięcie było sporne. Wspólne obu stronom było jednak założenie, które sami ojcowie zapisali w swoim piśmie: akty urodzenia istniejącą więź rodzicielską poświadczają, ale jej nie tworzą.

Polski czytelnik rozpozna w tym coś znajomego. Uchwała NSA z 2019 r. przeprowadziła podobne rozróżnienie: dowód osobisty, paszport i numer PESEL należą się dziecku bez transkrypcji, bo jego prawa nie zależą od treści polskiego rejestru. Tak samo postąpił TSUE, który w sprawach C-490/20 i C-2/21 kazał wydać dziecku dokumenty i uznać więź na potrzeby swobody przemieszczania się i pobytu, ale nie kazał niczego wpisywać do krajowego rejestru. Że urzędy tej obietnicy w praktyce nie dotrzymują, mówiły przed NSA organizacje społeczne, a przyznał to sam NSA (II OSK 216/21, pkt 6.27). Konstrukcja jest ta sama co w Luizjanie: prawa osobno, rejestr osobno. Jeżeli federacja z konstytucyjnym nakazem wzajemnego uznawania nie traktuje aktu urodzenia jak wyroku, trudno tego wymagać między państwami, które takiego nakazu nie mają. Jest jednak różnica i trzeba ją nazwać. W Luizjanie za rejestrem stał wyrok: obaj mężczyźni byli ojcami, brakowało im tylko dokumentu. W Polsce druga matka nie ma ani wpisu, ani wyroku.

Matka, która ma tylko akt urodzenia

Co się dzieje, gdy wyroku nie ma, a jest tylko wpis? Linsay i Kylee Gatsby wzięły ślub w czerwcu 2015 r. Kylee urodziła dziecko poczęte w domu z nasienia znajomego. W formularzu do aktu urodzenia słowo „ojciec” przekreślono i dopisano odręcznie „matka”, a stan wydał akt, w którym obie figurowały jako matki. W sprawie rozwodowej Sąd Najwyższy Idaho w sprawie Gatsby v. Gatsby (2021) orzekł większością głosów, że Linsay nie jest rodzicem: nie dopełniła wymogów stanowej ustawy o sztucznym zapłodnieniu, która dałaby jej rodzicielstwo, i dziecka nie przysposobiła. Sąd zaznaczył, że adopcja pozwoliłaby jej tego uniknąć. Wpis w akcie urodzenia nie pomógł.

Akt urodzenia nie jest wyrokiem. Jest zapisem tego, co z mocy ustawy przyjął urząd jednego stanu, a taki zapis można przed sądem podważyć. Dlatego organizacje, które te rodziny reprezentują, nie radzą ufać aktom urodzenia. National Center for LGBTQ Rights zdecydowanie zaleca każdemu rodzicowi niebiologicznemu uzyskanie adopcji albo sądowego orzeczenia o rodzicielstwie, także wtedy, gdy jest małżonkiem i figuruje w akcie urodzenia. Prawnicy organizacji GLAD tłumaczą, że dowodem rodzicielstwa, który muszą uznać wszystkie stany, jest adopcja, orzeczenie sądu albo to, co ustawa z orzeczeniem zrównuje. Część stanów uprościła w tym celu procedurę i nazwała ją adopcją potwierdzającą (confirmatory adoption). Kalifornia nie wymaga w niej wywiadu środowiskowego ani rozprawy, ale wymaga orzeczenia: sąd musi stwierdzić, że każdy, kto mógłby rościć sobie prawa rodzicielskie, został zawiadomiony albo wyraził zgodę.

Tą drogą druga matka weszła zresztą do amerykańskiego prawa. W sprawach Adoption of Tammy (Massachusetts, 1993) i Matter of Jacob (Nowy Jork, 1995) najwyższe sądy stanowe dopuściły przysposobienie dziecka przez partnerkę matki. Otworzyły w ten sposób postępowanie, w którym sąd bada sytuację konkretnego dziecka i dopiero potem orzeka. Sąd nowojorski podał powód: pewność, że po śmierci matki biologicznej albo po rozstaniu dziecko nie straci drugiego z rodziców. Te same dwie sytuacje wskazali przed NSA autorzy opinii przyjaciela sądu. W Ameryce odpowiedzią na nie był wyrok, nie wpis.

W Polsce toczy się spór o dokument, któremu w Ameryce nie dowierzają nawet ci, którym go wydano.

Gwarancje adopcji to system, którego wpis nie zastąpi

Jest jeszcze jeden powód, dla którego amerykańskie sądy pilnują drogi sądowej. Przepisy o adopcji tworzą system zabezpieczeń i każde z nich przed czymś chroni. W głośnej sprawie Baby M (1988) Sąd Najwyższy New Jersey uznał za nieważną umowę o macierzyństwo zastępcze, bo prowadziła do skutków adopcji z pominięciem trzech grup przepisów: zakazujących płacenia za adopcję, wymagających ustawowych podstaw do pozbawienia matki praw oraz pozwalających jej cofnąć zgodę. Wytknął umowie, że zupełnie pomija dobro dziecka. Dodał zdanie, które weszło do podręczników: w cywilizowanym społeczeństwie są rzeczy, których nie da się kupić.

W sprawie T.J.S. (2012) ten sam sąd, przy równym podziale głosów, utrzymał stanowisko, że żona ojca genetycznego, która dziecka nie urodziła i nie jest z nim spokrewniona, trafi do aktu urodzenia tylko przez przysposobienie. Kiedy New Jersey zmieniło zdanie, zrobił to ustawodawca. Ustawa z 2018 r. dopuściła umowy z matką zastępczą, ale rodzicielstwo zamawiających stwierdza sąd, a urząd wystawia akt urodzenia dopiero na podstawie jego orzeczenia. Zmieniła się reguła. Kolejność została: najpierw sąd, potem rejestr.

Sprawa, którą zajmował się NSA, nie ma z macierzyństwem zastępczym nic wspólnego. Matka, która urodziła, jest w akcie i nikt jej z niego nie usuwa. Reguła o transkrypcji nie będzie jednak regułą dla jednej rodziny. Kierownik urzędu stanu cywilnego, który przepisuje „wiernie i literalnie”, z samego dokumentu nie odróżni aktu wystawionego po wspólnym oświadczeniu małżonek od aktu wystawionego po umowie z surogatką ani od aktu, który pomija mężczyznę gotowego dochodzić ojcostwa. Na papierze wyglądają tak samo. Nie jest to przypadek wymyślony. W sprawie strasburskiej ojcem biologicznym chłopca był, jak podali sami skarżący, mężczyzna poznany przez portal kojarzący dawców z parami kobiet, według nich niezainteresowany wychowaniem. W Idaho dawcą był znajomy. Odróżnić te sytuacje potrafi ten, kto prowadzi dowody i wysłuchuje zainteresowanych, czyli sąd.

Dylemat transkrypcji: adopcja bez sądu albo ochrona pozorna

Zwolennicy transkrypcji mówią o niej na dwa sposoby i oba warto potraktować poważnie.

Według pierwszego transkrypcja ma dać dziecku w Polsce dwoje rodziców, z władzą rodzicielską, alimentami i dziedziczeniem. Organizacje społeczne mówiły przed NSA wprost o uznaniu rodzicielstwa obojga. Jeżeli tak, to czynność techniczna urzędnika wywołuje skutek, który kodeks zastrzega dla orzeczenia sądu wydanego dla dobra dziecka i którego sądy odmówiły żonie matki starającej się o przysposobienie, co Sąd Najwyższy zaakceptował w 2024 r. Urząd dawałby to, czego nie daje sąd. O tym, czy polskie prawo zna rodzicielstwo dwóch kobiet, rozstrzyga wtedy treść hiszpańskiego, brytyjskiego albo kalifornijskiego rejestru, a nie polski ustawodawca.

Według drugiego transkrypcja niczego nie tworzy: jest deklaratoryjna, odwzorowuje to, co już istnieje. Tak widzi ją zresztą sam NSA: transkrypcja, jak napisał w 2019 r. i ponownie w 2026 r., nie tworzy nowej sytuacji prawnej. Tyle że jako dowód hiszpański akt działa w Polsce i bez niej. Sąd Najwyższy przesądził to w uchwale siedmiu sędziów z 20 listopada 2012 r. (III CZP 58/12): zagraniczny akt stanu cywilnego jest wyłącznym dowodem zdarzeń w nim stwierdzonych także wtedy, gdy nie został wpisany do polskich ksiąg. Skoro spór o transkrypcję trwa, to toczy się o coś więcej niż dowód. A w razie sporu o to „więcej” sąd sięgnie do prawa, które o pochodzeniu dziecka rozstrzyga. Dla dziecka, które od urodzenia ma polskie obywatelstwo, jest to prawo polskie (art. 55 ust. 1 Prawa prywatnego międzynarodowego), a ono drugiej matki nie zna. Niezgodność aktu stanu cywilnego z prawdą można zaś wykazać przed sądem (art. 3 Prawa o aktach stanu cywilnego). Sporu o status drugiej matki wpisanej w drodze transkrypcji polskie sądy, o ile wiem, jeszcze nie rozstrzygały, więc jest to prognoza, a nie pewnik. Jej kierunek wskazuje jednak Sąd Rejonowy w Świnoujściu (I Ns 244/22). Urzędnik przepisał tam holenderski akt z dwiema matkami, pomijając drugą. Sąd w 2023 r. odmówił unieważnienia tak powstałego polskiego aktu i zauważył, że wpis drugiej matki w akcie holenderskim niczego w nim nie podważa, bo prawo polskie rodzicielstwa jednopłciowego nie przewiduje. Przepisy o odpowiedzialności rodzicielskiej, w tym konwencja haska z 1996 r., mogą dać drugiej matce ochronę w sprawach pieczy, ale o pochodzeniu dziecka nie rozstrzygają. Druga matka stanęłaby więc tam, gdzie Linsay Gatsby: z dokumentem i bez statusu rodzica, i to w chwili, w której status jest najbardziej potrzebny, czyli po śmierci matki biologicznej, po rozstaniu albo przy dziale spadku.

W obu wariantach traci dziecko. W pierwszym nikt nie zbadał jego dobra. W drugim jego bezpieczeństwo jest pozorne.

Co z tego wynika dla Polski

Uchwała z 4 listopada niczego nie zamknęła. Sprawa wraca do sądu w Krakowie, a pytanie o transkrypcję wróci do NSA z kompletem przepisów. Będzie postawione jak dotąd: tak albo nie. Doświadczenie amerykańskie podpowiada, że to źle postawiona alternatywa.

Trybunał w Strasburgu wymaga, by tam, gdzie więź dziecka z osobą wskazaną w zagranicznym akcie jako rodzic stała się rzeczywistością, istniał skuteczny mechanizm jej prawnego uznania. Nie wymaga, by był nim wpis do rejestru. W opinii doradczej z 10 kwietnia 2019 r., niewiążącej, ale powtarzanej odtąd w wyrokach, stwierdził, że uznanie więzi z matką, która dziecka nie urodziła, nie musi przybrać formy przeniesienia zagranicznego aktu urodzenia do krajowego rejestru. Może nią być przysposobienie, jeżeli procedura jest szybka i skuteczna. Opinia dotyczyła macierzyństwa zastępczego, ale jej logika jest ogólniejsza: państwo wybiera drogę, nie może tylko zostawić dziecka bez żadnej. Trybunał sam zastosował tę opinię poza macierzyństwem zastępczym, w sprawie R.F. i inni przeciwko Niemcom (2024). Dziecko urodziła w Niemczech jedna z partnerek, a pochodziło ono z komórki jajowej drugiej. Za matkę uznano tylko tę, która urodziła, i Trybunał nie dopatrzył się w tym naruszenia: druga mogła dziecko przysposobić i zrobiła to bez szczególnych trudności. Gdy drogi nie ma, Trybunał stwierdza naruszenie, jak w sprawach D.B. przeciwko Szwajcarii i K.K. przeciwko Danii z 2022 r. W wyroku w sprawie A.P. i R.P. przeciwko Polsce Trybunał wyliczył, czego polskie prawo partnerce matki nie daje (przysposobienia wspólnego, przysposobienia dziecka partnera, drogi do odpowiedzialności rodzicielskiej), i wytknął zależność dokumentów od transkrypcji. Sędzia Chablais, który za naruszeniem prawa do życia prywatnego głosował z większością, dopisał w swojej opinii, jak to rozumieć: problemem nie jest sama odmowa transkrypcji, lecz jej skutki tam, gdzie takiej więzi nie da się ustanowić ani przez przysposobienie, ani w innej procedurze sądowej. Czy cała większość czyta wyrok tak samo, nie jest przesądzone.

Pewne jest na dziś tyle, że w obowiązującym prawie transkrypcja aktu urodzenia z rodzicami tej samej płci pozostaje wyłączona, a dokumenty należą się dziecku bez niej. Pewne jest też, że ten stan nie odpowiada na zarzut braku drogi do uznania więzi z drugą matką.

Jest w tym lekcja także dla tych, którzy chcą zachować polski model pochodzenia dziecka. Transkrypcja aktu małżeństwa stała się obowiązkiem nie dlatego, że TSUE uznał rejestr za jedyną właściwą drogę. Napisał wprost, że transkrypcja jest tylko jednym ze sposobów uznania, a wybór sposobu należy do państwa (C-713/23, pkt 69). Stała się obowiązkiem, bo w Polsce była sposobem jedynym. Podobnie rozumował Sąd Najwyższy USA w sprawie Pavan. Kto nie zaprojektuje drogi sądowej, temu trybunały wskażą okienko.

Do sądów rodzinnych wróci też pytanie o przysposobienie. Sąd Najwyższy odpowiedział na nie raz, we wspomnianym postanowieniu z 2024 r.: „małżonek” w przepisach o przysposobieniu dziecka małżonka (art. 121¹ § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego) to mąż matki albo żona ojca, a dobro dziecka nie otwiera drogi do przysposobienia, które przepisy wykluczają. Orzeczenie zapadło, zanim akty małżeństw jednopłciowych zawartych w innych państwach Unii zaczęły trafiać do polskiego rejestru. Żona matki, której małżeństwo w nim figuruje, może spróbować ponownie. Sąd Najwyższy oparł się przede wszystkim na art. 1 kodeksu i art. 18 Konstytucji, które od transkrypcji nie zależą. Powołał jednak także jednolite wówczas orzecznictwo sądów administracyjnych, według którego takiego związku nie można zrównać z małżeństwem w prawie polskim, a ono po wyroku TSUE z 2025 r. dopuściło transkrypcję małżeństw zawartych w innych państwach Unii. NSA sam zastrzegł przy tym, że zakresu skutków takiej transkrypcji, także w prawie rodzinnym, nie rozstrzyga (II OSK 216/21, pkt 6.22). Jeżeli to pytanie ma paść, właściwym miejscem jest sala sądu rodzinnego.

Postulat pod adresem ustawodawcy jest prosty w konstrukcji, choć trudny politycznie. Decyzja, czy druga kobieta może być w Polsce rodzicem dziecka, należy do ustawodawcy. Przyznał to sam TSUE: normy o pochodzeniu dzieci pozostają w kompetencji państw członkowskich (C-490/20, pkt 52). Dziś ta decyzja brzmi „nie” i tak odczytał ją Sąd Najwyższy. Po ostatecznym wyroku strasburskim samo „nie” przestaje jednak wystarczać: brak jakiejkolwiek drogi uznania więzi Trybunał zaliczył do przyczyn naruszenia. Którąkolwiek drogę ustawodawca wybierze, jej zastosowanie do konkretnego dziecka powinno należeć do sądu rodzinnego, który sprawdzi to, czego urzędnik nie sprawdzi: z kim dziecko żyje, czy ma ojca, czy niczyje prawa nie znikają po cichu i czego wymaga jego dobro. Dziecko dostałoby wtedy orzeczenie, czyli tytuł trwalszy niż wpis. Dopóki ustawodawca mówi „nie”, tym bardziej nie powinien za niego mówić „tak” rejestr.

O tym, kim dla dziewczynki z krakowskiej sprawy jest w polskim prawie żona jej matki, może przesądzić ustawodawca albo sąd. Wpis w rejestrze, nawet gdyby go kiedyś uzyskała, tego nie przesądzi.

Stan prawny i orzecznictwo na 13 listopada 2026 r.

Robert Nogacki

Robert Nogacki jest radcą prawnym, założycielem i partnerem zarządzającym Kancelarii Prawnej Skarbiec, działającej nieprzerwanie od 2006 roku.

Prawo jest równe dla wszystkich, ale strony rzadko są równe: po jednej stoi organizacja, która ma czas, pieniądze i prawników, po drugiej człowiek, który ma jedną firmę, jedne oszczędności i jedno życie.

Klienci rzadko przychodzą do niego z problemem prawnym. Przychodzą z problemem, który ma także stronę prawną: z kontrolą, która zaczęła się od jednej faktury, z pieniędzmi powierzonymi komuś, kto zniknął, z firmą, którą trzeba przekazać dalej, zanim będzie za późno. Większość takich spraw rozstrzyga się na długo przed pierwszym pismem, w decyzjach podjętych bez pytania i w terminach, o których nikt nie pamiętał. Dlatego zaczyna od pytania, jak klient trafił w to miejsce, a nie od tego, co powinien był zrobić.

Doradza przedsiębiorcom i rodzinom z kilkunastu krajów, także tym, którym fiskus właśnie zajął konto i którzy nie wiedzą, co robić jutro rano. Broni ich w kontrolach podatkowych i celno-skarbowych, w sporach z organami podatkowymi i w sprawach karnych skarbowych. Reprezentuje poszkodowanych w oszustwach inwestycyjnych i piramidach finansowych. Pomaga rodzinom zakładać fundacje rodzinne i planować sukcesję, żeby dorobek życia przetrwał dłużej niż jedno pokolenie.

Nie każdą sprawę da się wygrać. Każdą da się prowadzić tak, żeby klient wiedział, na czym stoi. Od 2006 roku reprezentuje pokrzywdzonych w sprawie WGI (Warszawskiej Grupy Inwestycyjnej), jednej z najdłuższych spraw karnych w historii polskiego rynku finansowego, bo są rzeczy, których nie wolno zostawić w połowie, nawet jeśli trwają dwie dekady. W sprawie upadłej giełdy kryptowalut Zonda (Zondacrypto, operator BB Trade Estonia OÜ) reprezentuje kilkuset poszkodowanych w postępowaniu prowadzonym przez Prokuraturę Krajową i w estońskim postępowaniu upadłościowym.

Kancelaria Prawna Skarbiec jest notowana w rankingach największych firm doradztwa podatkowego Dziennika Gazety Prawnej i Rzeczpospolitej, a w latach 2015 do 2018 czterokrotnie otrzymała Medal Europejski Business Centre Club i Europejskiego Komitetu Ekonomiczno-Społecznego. Robert Nogacki publikuje regularnie, w prasie i na stronie kancelarii, dla ludzi, którzy mają problem, a nie dyplom prawnika, bo opinia prawna, której klient nie rozumie, chroni tylko prawnika.

Wierzy, że najlepsza porada prawna to ta, dzięki której klient nigdy nie musi stanąć przed sądem.