Sprawa Cornell: gwałt zbiorowy czy dobrowolny seks po ketaminie? Jak prawo karne rozumie pojęcie zgody

1 października 2026 r. gubernator stanu Nowy Jork Kathy Hochul odebrała sprawę domniemanego gwałtu zbiorowego w domu bractwa Chi Phi na Uniwersytecie Cornella lokalnemu prokuratorowi i powierzyła ją prokurator generalnej stanu Letitii James. Trzy dni wcześniej prokurator okręgowy hrabstwa Tompkins Matthew Van Houten ogłosił w dziewięciostronicowym oświadczeniu, dlaczego w listopadzie 2024 r. jego biuro nie postawiło nikomu zarzutów, i zapowiedział wznowienie śledztwa z zamiarem przedstawienia sprawy wielkiej ławie przysięgłych. Powód mieścił się w jednym zdaniu: w sześciostronicowym zeznaniu złożonym pod rygorem odpowiedzialności karnej sama studentka opisała zażywanie ketaminy i seks z kilkoma mężczyznami jako dobrowolne. Dwa tygodnie wcześniej do sądu w Nowym Jorku wpłynął jej pozew, w którym ta sama noc wygląda jak odurzenie i trwający kilka godzin gwałt zbiorowy. Dwie wersje jednej nocy, jedna niezmieniona ustawa i pytanie, które prawo karne zadaje sobie od stulecia: czym jest zgoda, gdy osoba, która ma jej udzielić, jest pijana, odurzona i otoczona przez siedmiu mężczyzn.

Dwie wersje jednej nocy: co wiemy o sprawie Cornell

Wieczorem 19 października 2024 r. dwudziestoletnia studentka, występująca w aktach jako Jane Doe (jej prawdziwe dane zostały zanonimizowane), po alkoholu wypitym w domu swojego stowarzyszenia i w dwóch barach przyszła około 23.00 do domu bractwa Chi Phi, do kolegi. Opisy późniejszych zdarzeń są rozbieżne.

Pierwszy to zeznanie złożone policji uniwersyteckiej 14 i 15 listopada 2024 r., niespełna cztery tygodnie po zdarzeniu, sporządzone na podstawie kilkugodzinnej rozmowy, odczytane jej słowo po słowie, opatrzone jej odręcznymi uwagami w ponad dwudziestu miejscach i podpisane pod rygorem odpowiedzialności za fałszywe oświadczenie. Według streszczenia prokuratora studentka oceniła swoje upojenie po przyjściu na „5 w skali do 10”, zgodziła się na seks we troje z kolegą i drugim członkiem bractwa „z pijackiej ciekawości” i dlatego, że kolega jej się podobał, a potem opisała kolejne epizody: trzeciego mężczyznę, którego sama wpuściła, odrzuconą propozycję seksu we czworo („Hell No”), wejście grupy kolejnych mężczyzn, kolejną porcję ketaminy wciągniętą z ciała jednego z nich, zgodę na to, by „robili narkotyki z jej ciała” („Sure”), przeniesienie do mniejszego pokoju i ostatni seks we troje około 5.45 rano, przerwany, gdy powiedziała, że jest zmęczona. Upojenie w tej fazie oceniła na „8 w skali do 10”.

Drugi dokument to pozew złożony 16 września 2026 r. w Sądzie Najwyższym stanu Nowy Jork dla hrabstwa Nowy Jork (w tym stanie tak nazywa się sąd pierwszej instancji) przeciwko uczelni, bractwu, stowarzyszeniu studentek, barowi, który podał alkohol osobie poniżej dwudziestu jeden lat, i siedmiu byłym członkom bractwa. Pozew twierdzi, że studentka przyszła „widocznie pijana” po około dziesięciu drinkach, że dwaj mężczyźni „wywarli presję”, by przyjmowała ketaminę, której nigdy wcześniej nie brała, że była „niezdolna do wyrażenia zgody” już przy pierwszej propozycji, że o 1.42 w nocy jeden z nich wysłał na grupowy czat bractwa wulgarną wiadomość o kobiecie „dostępnej” na górze („Shop still open?”, „Yea”, brzmiała dalsza wymiana, którą ujawniła CBS), że mężczyźni sypali ketaminę na jej ciało, a nad ranem była „całkowicie ubezwłasnowolniona” i straciła przytomność.

Wszyscy pozwani mężczyźni są osobami nieskazanymi; pełnomocnicy dwóch z nich zaprzeczyli udziałowi w czymkolwiek, jeden powołał się na ujemny test włosów na obecność ketaminy i na to, że postępowanie uczelniane nie stwierdziło po stronie jego klienta żadnego naruszenia.

Między tymi dokumentami jest trzeci zbiór tekstów, prawdopodobnie najważniejszy z punktu widzenia psychologii. Dwa dni po zdarzeniu jeden z pozwanych przeprosił ją w wiadomości za to, „jak to się potoczyło”, pisząc, że jego pamięć jest „trochę mglista” i że był zbyt pijany, by „to przerwać i wyrzucić ludzi”. Odpisała, że jej pamięć też jest „bardzo zamglona”, że „nic z tych seksualnych rzeczy nie było nielegalne”, że lubiła być z nim i z drugim kolegą, i zaproponowała kolejne wspólne palenie, „tylko bez tych dodatkowych pięciu miliardów facetów i ketaminy”. 23 października pisała do kolegi, do którego szła tamtego wieczoru, że jej „reputacja jest zniszczona” i że jest „kompletnie zawstydzona”. 3 listopada, gdy bractwo nie zaprosiło jej na imprezę halloweenową, napisała do innego z mężczyzn: „żeby było jasne, 90 procent tego, co się tej nocy wydarzyło, nie było dobrowolne”, że od pewnego momentu pamięta tylko, jak podawał jej ketaminę, i że czuła się „jak lalka do seksu”. 7 listopada pisała, że krążą plotki o gwałcie zbiorowym, 8 listopada, że „wie, że kłamał”. Tego dnia złożyła zawiadomienie. W rozmowie z policją, której transkrypcję zdobyła CBS, odróżniła początek nocy („byłam z tym w porządku, na ile mogłam, bo byłam bardzo pijana”) od jej dalszej części: „mogę powiedzieć ze stuprocentową pewnością, że zostałam zgwałcona”. Powiedziała też zdanie, które warto zapamiętać do dalszej analizy: pomyślała, że jeśli weźmie ketaminę jeszcze raz, to może straci przytomność, „a jeśli stracę przytomność i ci mężczyźni będą ze mną uprawiać seks, to będzie można im postawić zarzut gwałtu”.

Zdanie o stuprocentowej pewności padło w rozmowie, ale, jak twierdzi prokurator, nie trafiło do podpisanego zeznania; zdanie o planie utraty przytomności w zeznaniu jest, podobnie jak słowa, że sytuacja „wyglądała na przymus”, tylko prokurator nie włączył ich do swojego protokołu. Prokurator twierdzi, że pełnej transkrypcji nigdy nie dostał, że policja uczelniana przekazała mu tylko zeznanie i zrzut ekranu z czatu, a czat, choć „obrzydliwy”, nie ma „nic wspólnego z kwestią zgody”. Nikt z jego biura nie przesłuchał studentki ani żadnego z mężczyzn, a według NBC nie zapoznano się z pozostałym materiałem zebranym przez policję uczelnianą. Dokumenty zdobyte przez „New York Timesa”, opisane przez CNN 3 października, pokazują dlaczego: 25 listopada 2024 r. śledczy policji uczelnianej zadzwonił do biura prokuratora z propozycją przekazania dalszego materiału, w tym kolejnych przesłuchań i wiadomości z czatów, i usłyszał, że zarzutów nie będzie. Van Houten powiedział potem, że te akta „nie miały znaczenia dla analizy”, bo miał już „wyczerpującą relację” studentki. Uczelnia z kolei najpierw oświadczyła, że jej policja przekazała prokuratorowi „cały materiał śledztwa”, a potem poprawiła to na zeznanie i zrzut ekranu. Uczelnia prowadziła własne postępowanie na podstawie przepisów Title IX: od stycznia do maja 2025 r. przesłuchano 32 świadków w 50 rozmowach, a wynik, według rektora, był taki, że dwóch mężczyzn wydalono, dwóch zawieszono na co najmniej dwa semestry, jeden zdążył ukończyć studia, zanim zapadła decyzja, a wobec dwóch nie stwierdzono naruszenia. Bractwo zamknięto jeszcze w 2024 r. Studentka przerwała studia. Na przesłuchaniu uczelnianym mówiła, że czuła się „jak przynęta”, otoczona „jak przez lwy”, i że nie okazywała „podekscytowania i entuzjazmu, które są przecież podstawą zgody”. To ostatnie zdanie pochodzi wprost ze słownika kampusowych szkoleń o zgodzie, do czego wrócimy.

Cztery drogi do „braku zgody” w prawie Nowego Jorku i luka, w którą wpadła ta sprawa

Analiza prokuratora jest, co trzeba powiedzieć uczciwie, formalnie poprawna. Nowojorski kodeks karny w § 130.05 stanowi, że brak zgody jest znamieniem każdego przestępstwa seksualnego i może wynikać z czterech źródeł: z przymusu fizycznego lub groźby, z niezdolności do wyrażenia zgody, przy lżejszych przestępstwach nadużycia seksualnego i niechcianego dotykania z każdej okoliczności, w której pokrzywdzona „wyraźnie ani w sposób dorozumiany nie przyzwala”, a w przypadku najlżejszej postaci zgwałcenia (trzeciego stopnia) z tego, że pokrzywdzona „wyraźnie wyraziła brak zgody”, a rozsądny człowiek na miejscu sprawcy by to zrozumiał. Niezdolność do wyrażenia zgody obejmuje dwa stany istotne tutaj: „bezradność fizyczną”, czyli nieprzytomność lub fizyczną niemożność zakomunikowania sprzeciwu, oraz „niezdolność psychiczną”, zdefiniowaną w § 130.00 pkt 6 jako czasową niezdolność do oceny lub kontrolowania własnego zachowania wskutek substancji odurzającej „podanej bez zgody tej osoby”.

Dobrowolne odurzenie nie wyłącza zgody

W tych pięciu słowach mieści się cała sprawa. Kobieta, której podano narkotyk w drinku, jest w Nowym Jorku niezdolna do zgody. Kobieta, która sama przyjmowała ketaminę, choćby nie wiedziała, co to jest, choćby ktoś ją do tego namawiał i choćby po tej dawce nie była w stanie „podjąć żadnej decyzji”, jest zdolna do zgody dopóty, dopóki nie straci przytomności albo fizycznej możliwości powiedzenia „nie”. Prokurator napisał wprost: zeznanie nie twierdzi, że była nieprzytomna, a niepamięć stwierdzona po kilku dniach nie dowodzi nieprzytomności w czasie czynu. Dodał, że za każdym razem, gdy prosiła o przerwanie, seks przerywano. Z punktu widzenia litery prawa stanowego trudno mu zarzucić błąd. Z punktu widzenia celu tego prawa jest to luka, którą prasa i ustawodawcy nazywają „voluntary intoxication loophole” i która, według AP, istnieje w Nowym Jorku i w blisko dwóch tuzinach innych stanów. Gubernator Hochul powiedziała 2 października, że „dobrowolne upojenie nie jest licencją na napaść seksualną ani gwałt zbiorowy” i poparła zmianę ustawy, o którą od lat zabiega organizacja Justice Without Exclusion.

Z punktu widzenia psychologii przepis nie opisuje zdolności, lecz winę. Farmakologia nie wie, kto podał substancję: ketamina działa na mózg tak samo, czy przyjęta za namową kolegi, czy wsypana do drinka. Pytanie „kto podał” jest pytaniem o to, czy kobieta sama wzięła na siebie ryzyko, i koduje dobrze zbadany błąd atrybucji. Przegląd badań nad przypisywaniem winy w sprawach o zgwałcenie pokazuje, że ofierze, która piła przed napaścią, obserwatorzy przypisują więcej odpowiedzialności niż trzeźwej. Nowojorska definicja niezdolności psychicznej nie jest więc neutralnym opisem stanu umysłu, lecz uprzedzeniem obserwatora zapisanym w kodeksie, i dlatego tak dobrze pasuje do tego, co o pijanych ofiarach myślą policjanci, prokuratorzy i przysięgli, o czym niżej.

Najbliższy precedens pochodzi z Minnesoty. W marcu 2021 r. tamtejszy Sąd Najwyższy jednogłośnie uchylił wyrok skazujący mężczyzny, który odbył stosunek z kobietą tak pijaną, że nie wpuszczono jej do baru, bo kobieta upiła się sama, a ustawa mówiła o substancji podanej bez zgody. Sędzia Paul Thissen napisał, że sąd stosuje ustawę taką, jaka jest, „a nie taką, jaką chcielibyśmy, żeby była”, i że to legislatura jest lepiej umocowana do zmiany polityki. Legislatura zmieniła przepis w nieco ponad trzy miesiące, z mocą od 15 września 2021 r. Nowy Jork, mimo wielu projektów, tego nie zrobił. Sprawa Cornell jest kosztem tej zwłoki.

Jeden stan, dwie definicje zgody

Paradoks sprawy polega na tym, że ten sam stan ma w tej samej chwili drugą, zupełnie inną definicję zgody. Od 2015 r. nowojorskie prawo oświatowe nakazuje każdej uczelni przyjąć w regulaminie definicję „zgody afirmatywnej”: świadomej, dobrowolnej i wzajemnej decyzji wszystkich uczestników, wyrażonej słowami lub zachowaniem, przy czym „milczenie lub brak oporu same w sobie nie dowodzą zgody”, zgoda na jedną czynność nie jest zgodą na inną, zgodę można cofnąć w każdej chwili, a osoba, która „w zależności od stopnia upojenia” nie jest w stanie świadomie wybrać, zgody wyrazić nie może (Education Law § 6441). Według tej definicji komisja uczelniana uznała co najmniej czterech mężczyzn za odpowiedzialnych. Według definicji kodeksowej prokurator nie dostrzegł przestępstwa. Oba organy mogły mieć rację jednocześnie, bo stosowały różne prawo do tych samych faktów i, co nie mniej istotne, z różnym standardem dowodu: uczelnia rozstrzyga według przewagi dowodów, prokurator musi udowodnić winę ponad uzasadnioną wątpliwość dwunastu przysięgłym.

Ten dualizm tłumaczy wiele z gniewu opinii publicznej. Tłumaczy też coś, czego żadna ze stron nie chce powiedzieć głośno: oba dokumenty mogła napisać ta sama osoba, nie kłamiąc w żadnym. Badania nad tym, jak studenci rzeczywiście komunikują zgodę, pokazują, że robią to przeważnie niewerbalnie i pośrednio, przez zachowanie, nie przez pytanie i odpowiedź (przegląd Charlene Muehlenhard i współautorów), więc standard afirmatywny opisuje raczej to, jak zgoda powinna wyglądać, niż to, jak wygląda. A to, czy kobieta nazwie własne doświadczenie gwałtem, zależy od definicji, którą ma pod ręką: badania Zoë Peterson i Charlene Muehlenhard pokazują, że ofiary najrzadziej używają tego słowa, gdy przebieg zdarzenia nie pasuje do ich własnego scenariusza gwałtu, i że etykieta zmienia się z czasem.

Studentkę nauczono na kampusie, że zgoda musi być wyrażona, a bierność zgodą nie jest, podczas gdy kodeks karny, który miał ją chronić, w odczytaniu prokuratora pytał tylko, czy była przytomna i czy ktoś użył siły. W wiadomości dwa dni po zdarzeniu i w podpisanym zeznaniu stosowała definicję kodeksową: „nic z tych seksualnych rzeczy nie było nielegalne”, a zarzut gwałtu wymagałby, jak sama wyliczyła, utraty przytomności. W wiadomości z 3 listopada i na przesłuchaniu uczelnianym stosowała definicję kampusową: „90 procent nie było dobrowolne”, „przynęta”, brak „podekscytowania i entuzjazmu”. Jej zdanie z przesłuchania, że straci przytomność, „a wtedy będzie można im postawić zarzut gwałtu”, pokazuje, jak dokładnie dwudziestolatka zinternalizowała kodeksową definicję: wiedziała, że dopóki jest przytomna i nikt jej nie przytrzymuje, prawo karne, tak jak stosowano je w hrabstwie Tompkins, nie ma jej nic do zaoferowania. Dwie definicje, jedna osoba, żadnego kłamstwa; to nie rozstrzyga sprawy, ale wyjaśnia, dlaczego dwa dokumenty mogą być oba szczere.

Jak tę samą noc oceniłoby polskie prawo: art. 197 i 198 Kodeksu karnego po 13 lutego 2025 r.

Polska przeszła tę drogę, na której Nowy Jork się zatrzymał, choć późno. Stan prawny na 3 października 2026 r. wygląda następująco. Ustawą z 28 czerwca 2024 r. (Dz.U. z 2024 r. poz. 1228), obowiązującą od 13 lutego 2025 r., art. 197 § 1 Kodeksu karnego otrzymał brzmienie: Kto doprowadza inną osobę do obcowania płciowego przemocą, groźbą bezprawną, podstępem lub w inny sposób mimo braku jej zgody, podlega karze pozbawienia wolności od lat 2 do 15. Dodano § 1a: tej samej karze podlega, „kto doprowadza inną osobę do obcowania płciowego wykorzystując brak możliwości rozpoznania przez nią znaczenia czynu lub pokierowania swoim postępowaniem”. Jednocześnie art. 198 KK, zagrożony karą od 6 miesięcy do 8 lat, obejmuje odtąd wykorzystanie bezradności oraz „znacznego ograniczenia” zdolności rozpoznania znaczenia czynu wynikającego między innymi z „innego zakłócenia czynności psychicznych”. Zgwałcenie wspólnie z inną osobą pozostaje zbrodnią zagrożoną karą od 3 do 20 lat (art. 197 § 3 pkt 1 KK).

Od oporu „ciągłego i niesymulowanego” do „braku zgody”

Żeby zrozumieć wagę tej zmiany, trzeba zobaczyć, skąd polskie prawo wyszło. Przedwojenny Sąd Najwyższy wymagał, by opór ofiary był „ciągły, nieprzerwany, rzeczywisty i niesymulowany” (orzeczenia SN z 14 lipca 1934 r., I K 254/34, i z 11 czerwca 1935 r., 3K 622/35, przywołane przez M. Budyn-Kulik i M. Kulika w komentarzu pod red. M. Królikowskiego i R. Zawłockiego, wyd. 5, 2023). Za tym wymogiem stoi model zachowania: człowiek zagrożony walczy, a kto nie walczy, przyzwala. Psychologia reakcji obronnych opisuje tymczasem sekwencję zamrożenia, ucieczki, walki, bezruchu i zapaści, w której walka jest jedną z możliwości, nie domyślną, a bezruch pojawia się tym częściej, im mniejsze są szanse ucieczki. Doktryna i orzecznictwo odchodziły od modelu walki stopniowo. Sąd Apelacyjny w Krakowie orzekł w 1996 r., że „nadużyciem jest twierdzenie, że zgwałcona kobieta oddała się dobrowolnie sprawcom, bo nie broniła się dostatecznie intensywnie”, skoro została osaczona (wyrok z 15 lutego 1996 r., II AKa 2/96); to intuicja, którą badania nad napaściami wielosprawczymi, wyodrębnionymi jako osobny typ czynu dopiero w tym stuleciu, przyjmują za punkt wyjścia: sama liczebność napastników działa jak przymus.

Sąd Najwyższy w 2021 r. przyjął, że sprzeciw musi być wyraźnie zamanifestowany, ale nie musi być oznajmiany przez cały czas, „gdyż zaprzestanie okazywania protestu (oporu) jest często powodowane bezsilnością i postrzeganiem swojej sytuacji jako bez wyjścia” (postanowienie z 9 czerwca 2021 r., V KK 165/21); druga połowa tego zdania zgadza się z wiedzą o bezruchu i rezygnacji, pierwsza nie uwzględnia, że zamrożenie bywa reakcją od pierwszej sekundy, zwłaszcza przy zaskoczeniu, co francuska doktryna nazywa sidération. Zarazem ten sam Sąd w 2001 r. uznał za „wysoce nieprecyzyjny, a nawet wewnętrznie sprzeczny” pogląd, że o przestępstwie decyduje sam stan woli pokrzywdzonej, bo „wystarczający jest brak zgody i nie musi on być połączony ze stawianiem oporu”: brak zgody miał być uzewnętrzniony w formie rzeczywistego oporu, niekoniecznie fizycznego (wystarczy krzyk, płacz, wołanie o pomoc), lecz wyraźnie postrzegalnego dla sprawcy i jednoznacznego, bo sprawca może zakładać, że opór jest nierzeczywisty i stanowi „formę gry miłosnej” (wyrok z 26 lipca 2001 r., V KKN 95/99). Zdanie, które Sąd Najwyższy uznał wówczas za wewnętrznie sprzeczne, ustawodawca uczynił w 2024 r. treścią art. 197 § 1.

Sama „gra miłosna”, w doktrynie vis haud ingrata, a u Śliwińskiego „opór dekoracyjny”, ma wątlejsze oparcie, niż sugeruje łacińska nazwa. W często cytowanym badaniu z 1988 r. 39 procent studentek przyznało, że choć raz powiedziało „nie”, mając na myśli „tak”; gdy jednak dziesięć lat później poproszono badanych o opisanie takich sytuacji, większość opisów nie spełniała definicji, a autorki uznały, że przytłaczająca większość kobiet i mężczyzn, którzy mówią „nie”, ma na myśli „nie”. Zjawisko istnieje, jest marginalne i należy do strony podmiotowej, czyli do pytania, co sprawca wiedział i co zrobił, by to sprawdzić, a nie do definicji braku zgody. Nowelizacja z 2024 r. tę lokalizację poprawia; nie usuwa jej, bo „gra miłosna” wróci do procesu jako błąd sprawcy co do zgody (art. 28 § 1 KK), o czym niżej.

Nowelizacja przecina ten spór: od 2025 r. brak zgody jest samodzielnym znamieniem, a pytanie o opór staje się pytaniem dowodowym, nie definicyjnym. J. Warylewski i K. Nazar w najnowszym komentarzu pod red. R.A. Stefańskiego (wyd. 8, 2026) zwracają uwagę, że w porównaniu z pierwotnym projektem poselskim (druk nr 209) ustawa zachowała dotychczasowy zakres karalności: przy przemocy, groźbie i podstępie braku zgody nie trzeba osobno dowodzić, a nowością jest „inny sposób mimo braku zgody”. Radykalny model „tylko tak znaczy tak”, od którego projekt wychodził, nie wszedł więc do kodeksu w czystej postaci. Co ten „inny sposób” obejmuje, jest sporne: W. Wróbel czyta go szeroko (każde doprowadzenie bez zgody), M. Małecki wąsko (tylko środki o szkodliwości porównywalnej z przemocą, groźbą i podstępem), a K. Wala wskazuje jako przykłady przymus psychiczny i wykorzystanie stanu uniemożliwiającego wyrażenie woli.

Psychologia stoi w tym sporze po obu stronach. Za Wróblem i Walą przemawia to, że przymus psychiczny, presja grupy i wykorzystanie uległości są realnymi mechanizmami doprowadzenia bez przemocy. Za ostrożnością Małeckiego przemawia inna część literatury: mężczyźni, zwłaszcza po alkoholu i z akceptacją mitów o gwałcie, systematycznie przeszacowują zainteresowanie seksualne kobiet, a teoria zarządzania błędem tłumaczy, dlaczego ten błąd jest regułą, nie wyjątkiem. Im szersze znamię, tym więcej spraw rozstrzyga się na płaszczyźnie zamiaru, a zamiar jest najtrudniejszym z dowodów. Szwecja odpowiedziała na to typem nieumyślnego zgwałcenia; Polska go nie ma. Komentatorzy ostrzegają też przed ryzykiem fałszywych oskarżeń w sporach rozwodowych i przed nierozstrzygniętym pytaniem, do jakiego momentu zgodę można cofnąć. Pierwsza obawa nie ma polskiej bazy liczbowej, a zachodnie szacunki, o których niżej, dotyczą zgłoszeń w ogóle; druga jest realna, bo zamrożenie może nastąpić w trakcie aktu i wtedy cofnięcie zgody nie zostaje wypowiedziane. Ten spór polskie sądy dopiero zaczynają rozstrzygać; orzecznictwa do nowego § 1 na razie prawie nie ma.

Alkohol i narkotyki: podstęp, bezradność, § 1a

Na tle sprawy Cornell najciekawsza jest polska linia orzecznicza dotycząca substancji. Sąd Najwyższy od lat siedemdziesiątych przyjmuje, że namawianie osoby dorosłej do picia alkoholu lub przyjęcia narkotyków nie jest podstępem, jeśli osoba ta zdaje sobie sprawę z działania tych środków (wyrok z 26 września 1974 r., III KR 105/74). Sąd Apelacyjny w Krakowie dopowiedział w 2015 r., że podanie alkoholu przed stosunkiem jest podstępem tylko wtedy, gdy osoba „nie zna jego działania”, a spożycie wyłącza „aparat decyzyjny” albo „aparat ruchowy”; podanie alkoholu „w celu osłabienia hamulców moralnych osoby świadomie go przyjmującej”, która ostatecznie wyraża zgodę, podstępem nie jest, „choćby takiej zgody nie wyraziła, gdyby nie przyjęcie tych środków” (wyrok z 8 września 2015 r., II AKa 145/15). Brzmi to niemal jak nowojorska luka. Ma też tę samą słabość: kryterium jest informacyjne (co osoba wiedziała, zanim zaczęła pić), a zgoda jest zjawiskiem stanowym (co osoba mogła w trakcie). Teoria krótkowzroczności alkoholowej opisuje odurzenie jako zawężenie uwagi do bodźców najbliższych i wyłączenie ważenia dalszych konsekwencji; ogólna wiedza o alkoholu przed niczym tu nie chroni. Podział na „aparat decyzyjny” i „aparat ruchowy” jest binarny, gdy upośledzenie jest stopniowe: w klasycznym modelu zdolności decyzyjnej wyrażenie wyboru jest tylko jedną z czterech zdolności, obok rozumienia informacji, oceny własnej sytuacji i rozumowania, i można je zachować, tracąc pozostałe, więc „Sure” na pytanie, czy można „robić narkotyki z jej ciała”, jest wyrażonym wyborem bez oceny sytuacji. Druga część tezy z 2015 r. jest prawnie spójna i behawioralnie naiwna: co najmniej połowa napaści seksualnych wśród studentów wiąże się z alkoholem, a etnografia bractw, która opisała schemat „dziewczyna nieobecna po alkoholu, pokój na piętrze, kolejka mężczyzn” ponad dwadzieścia lat przed sprawą Cornell, pokazuje, że alkohol bywa narzędziem, nie okolicznością.

Różnica wobec Nowego Jorku polega na tym, co dzieje się dalej. Gdy sprawca wykorzystuje bezradność osoby, która sama się upiła, polskie prawo nigdy nie mówiło, że przestępstwa nie ma; mówiło, że jest to czyn z art. 198 KK, zagrożony łagodniejszą karą niż zgwałcenie (wyrok SN z 16 marca 2006 r., IV KK 427/05), a gdy sprawca sam upoił osobę, która nie była w stanie przewidzieć działania podawanego jej środka, by odbyć z nią stosunek, odpowiada za zgwałcenie podstępem (wyrok SA w Krakowie z 6 listopada 2013 r., II AKa 209/13, wydany w sprawie niespełna piętnastolatki). Od 13 lutego 2025 r. różnica jest jeszcze większa: wykorzystanie stanu, w którym osoba w ogóle nie może rozpoznać znaczenia czynu lub pokierować swoim postępowaniem, jest zgwałceniem z § 1a, niezależnie od tego, kto i jak ten stan wywołał. Jak piszą Warylewski i Nazar, § 1a obejmuje zarówno wywołanie takiego stanu (np. przez podanie narkotyku), jak i wykorzystanie stanu, którego sprawca nie wywołał. Polskie prawo pyta o zdolność pokrzywdzonej, nowojorskie o to, kto podał substancję.

Polska ustawa pyta więc o właściwą rzecz i tu zaczyna się jej cena. Ketamina jako anestetyk dysocjacyjny uderza w ocenę sytuacji i w zapis pamięci przy zachowanej mowie i ruchu, o czym niżej; stan z § 1a, brak możliwości rozpoznania znaczenia czynu, jest dokładnie tym, co ten środek robi, zanim odbierze przytomność. Nie ma jednak biomarkera oceny sytuacji o trzeciej nad ranem sprzed dwóch tygodni. Biegły rekonstruuje stan z zachowań opisanych przez świadków, którzy sami byli odurzeni, i robi to, znając wynik; efekt wiedzy po fakcie sprawia, że to, co się stało, wydaje się z góry bardziej prawdopodobne, niż było. Jedynym zapisem nocy, który nie przeszedł przez odurzoną pamięć, są ślady cyfrowe: wiadomości ze znacznikami czasu, po obu stronach. Z tego powodu o § 1a będzie w praktyce częściej rozstrzygał art. 5 § 2 KPK, czyli zasada rozstrzygania wątpliwości na korzyść oskarżonego, niż biegły. Jest i druga granica. Przestępstwo pozostało umyślne, więc nowelizacja przenosi definicję, a ryzyko tylko o tyle, o ile sąd konsekwentnie przyjmie zamiar ewentualny: że sprawca godził się na to, iż partnerka nie jest w stanie decydować. Psychologia daje tu sprawcy gotowe usprawiedliwienie, błąd percepcji po alkoholu, i zarazem narzędzia do jego podważenia, bo błąd podsycany alkoholem i mitami o gwałcie nie jest „usprawiedliwiony” w rozumieniu art. 28 § 1 KK, a wiadomość, że kobieta na górze jest „dostępna”, jest uzewnętrznionym stanem świadomości, którego żadna krótkowzroczność nie tłumaczy.

Gdyby więc podobną noc, już po 13 lutego 2025 r., oceniać według polskiego kodeksu, a jest to wyłącznie hipoteza, bo faktów nikt dotąd nie ustalił w procesie, analiza rozpadłaby się na epizody. Pierwszy seks we troje, przy upojeniu ocenionym na 5 do 6, z wyrażoną zgodą i zachowaną zdolnością do przerwania (ona sama zatrzymała go, gdy kolega zasnął), na faktach z jej własnego zeznania trudno byłoby zakwalifikować inaczej niż jako dobrowolny; to, że ketamina była dla niej nowa, otwierałoby pytanie o podstęp, bo orzecznictwo nie wymaga czynnego okłamania i za podstęp uznaje także wyzyskanie niewiedzy o działaniu środka, warunkiem jest jednak, by dawka wyłączyła zdolność decydowania lub oporu, a tego jej własne zeznanie o tym epizodzie nie potwierdza. Epizody po „ciężkiej” dawce ketaminy, przy upojeniu „8 w skali do 10”, w stanie, który sama opisała jako najsilniejsze odurzenie w życiu i niezdolność do podjęcia jakiejkolwiek decyzji, musiałyby być badane pod kątem § 1a (brak możliwości rozpoznania znaczenia czynu) albo art. 198 KK (znaczne ograniczenie tej zdolności), z opinią biegłych o działaniu ketaminy.

Wejście grupy mężczyzn do pokoju, w którym leżała naga pod kołdrą, i wiadomość zapraszająca kolegów na górę byłyby w Polsce dowodem na dwie rzeczy, które prokurator nowojorski uznał za nieistotne: na przymus psychiczny jako „inny sposób” doprowadzenia (osaczenie z wyroku krakowskiego z 1996 r.; grupa jako narzędzie) oraz na stronę podmiotową, bo sądowi trudno będzie przyjąć, że mężczyzna, który ogłasza kolegom, że kobieta na górze jest „dostępna”, pozostawał w usprawiedliwionym błędzie co do jej zgody. Wreszcie konstrukcja współsprawstwa, w tym sukcesywnego, pozwala w polskim prawie przypisać zgwałcenie wspólne osobom, które dołączały do zdarzenia kolejno, za to, co działo się od chwili ich przystąpienia, w porozumieniu choćby dorozumianym i z ich świadomością, bez konieczności, by każda z nich sama stosowała przymus. Każdy z tych punktów wymagałby jednak dowodu, który nie pozostawia wątpliwości rozstrzyganych na korzyść oskarżonego (art. 5 § 2 Kodeksu postępowania karnego), a największą trudnością pozostałoby to samo, co w Nowym Jorku: pierwsze zeznanie.

Psychologia: pamięć, odurzenie i narracja, która się zmienia

Ketamina jest anestetykiem dysocjacyjnym. Przegląd badań Morgan i Curran wskazuje, że dawka przyjęta doraźnie upośledza manipulowanie informacją w pamięci roboczej i zapis zdarzeń do pamięci epizodycznej. Osoba pod jej wpływem może być przytomna, mówić i reagować, a jednocześnie nie tworzyć wspomnień i tracić poczucie, że to, co się dzieje, dzieje się z nią. Podobnie działa alkohol w „urwanym filmie”. Przegląd Wetherill i Fromme opisuje blackout jako utratę pamięci bez utraty przytomności: pamięć krótkotrwała działa, więc osoba prowadzi rozmowy i wykonuje złożone czynności, ale nic nie przechodzi do pamięci długotrwałej; blackouty notowano już przy stężeniu 0,06 grama alkoholu na decylitr w wydychanym powietrzu, choć większość zdarza się przy stężeniach znacznie wyższych, a blackout może być całkowity (en bloc) albo fragmentaryczny, gdy luki da się częściowo wypełnić podpowiedziami.

Te dwa zjawiska rozsadzają dychotomię „przytomna, więc zdolna do wyrażenia woli”. Prokurator ma rację, że niepamięć nie dowodzi nieprzytomności. Psychologia dodaje, że przytomność nie dowodzi zdolności do oceny sytuacji, a to właśnie zdolność, nie przytomność, jest rdzeniem zgody w polskim § 1a, w angielskim prawie czy w nowojorskim regulaminie uczelnianym. Te same zjawiska komplikują jednak ocenę po stronie pokrzywdzonej: wspomnienia fragmentaryczne rekonstruuje się z podpowiedzi, a podpowiedziami bywają plotki na kampusie, relacje koleżanek, pytania pełnomocników i własne poczucie krzywdy. Z zeznania wynika, że nie pamiętała, kiedy pierwszy raz wzięła ketaminę; z wiadomości, że obie strony miały pamięć „zamgloną”. W takiej sprawie ani oskarżenie, ani obrona nie dysponują świadkiem, który pamiętałby rozstrzygające minuty w całości. Mają za to zegar: wiadomości ze znacznikami czasu są jedyną pamięcią tej nocy, która nie była pod wpływem, i to one, nie wspomnienia, ustalą, kto o której wiedział, co dzieje się na górze.

Drugie zjawisko dotyczy zachowania w trakcie. Szwedzkie badanie 298 kobiet, które zgłosiły się do sztokholmskiej kliniki dla ofiar gwałtu, wykazało, że 70 proc. doświadczyło znaczącego „zamrożenia” (tonic immobility), a 48 proc. skrajnego; u kobiet, które zamarły, szansa zespołu stresu pourazowego po pół roku była 2,75 raza większa. Bierność osoby osaczonej nie jest zgodą, co polskie sądy przyjmowały już w latach dziewięćdziesiątych, choć jeszcze w 2001 r. Sąd Najwyższy wymagał rzeczywistego oporu; od 2025 r. ustawa nie pyta o opór, lecz o brak zgody. W zeznaniu z Cornell nie ma jednak paraliżu. Jest coś innego, co literatura o reakcjach na traumę również opisuje: uległość i łagodzenie sytuacji. Studentka klepała po plecach mężczyznę, który miał torsje, budziła śpiącego, wpuściła trzeciego, bo „to był jego pokój”, odpowiedziała „Sure” na pytanie, czy można „robić narkotyki z jej ciała”, i w myślach ułożyła plan, by stracić przytomność. W literaturze klinicznej nosi to nazwę reakcji ułagodzenia: odpowiedzi na uwięzienie, w której współpraca z silniejszym jest strategią przetrwania, nie przyzwoleniem; popularna psychologia mówi o „fawn”. Prawnik zobaczy w tym to, co Sąd Najwyższy nazwał bezsilnością i postrzeganiem sytuacji jako bez wyjścia. Obrońca zobaczy coś przeciwnego: kobietę, która potrafiła powiedzieć „Hell No” na propozycję seksu we czworo, odtrącić rękę, przerwać stosunek i której za każdym razem posłuchano. Oba odczytania są możliwe na tych samych faktach i to właśnie dlatego sprawy tego typu przegrywa się lub wygrywa na szczegółach, a nie na zasadach.

Trzecie zjawisko dotyczy czasu po. Metaanaliza Wilson i Miller obejmująca 5 917 kobiet wykazała, że 60,4 proc. kobiet, których doświadczenia spełniały definicję gwałtu, nie nazywało ich gwałtem, tylko „złym seksem” lub „nieporozumieniem”, a odsetek ten był wyższy wśród studentek. Wiadomości z Cornell układają się w przebieg uznawania krzywdy, który ta literatura by rozpoznała: dwa dni po zdarzeniu „nic nie było nielegalne” i propozycja kolejnego spotkania, po kilku dniach „wstyd” i „zniszczona reputacja”, po dwóch tygodniach „90 procent nie było dobrowolne” i „lalka do seksu”, po niespełna trzech „wiem, że kłamałeś” i zawiadomienie, po pół roku „czułam się jak przynęta”, po dwóch latach pozew o gwałt zbiorowy. Pełnomocnik studentki mówi o wyparciu i traumie oraz o tym, że chciała się dowiedzieć, co się stało, i nie mogła sobie pozwolić na konfrontacyjny ton. To wiarygodne psychologicznie. Jest też dokładnie tym, co obrona nazwie ewolucją narracji pod wpływem środowiska, terapii i pełnomocników, którzy mają do wygrania proces.

Druga strona: sugestia, pozew i domniemanie niewinności

Uczciwość wymaga, by najsilniejszy kontrargument wybrzmiał w całości. Zeznanie z listopada 2024 r. jest, powie obrona, najlepszym dowodem, jaki istnieje w tej sprawie: bliskie w czasie, spisane z jej słów przez doświadczonego funkcjonariusza przeszkolonego w przesłuchaniach ofiar, odczytane i poprawione, złożone z udziałem jej doradczyń, pod rygorem odpowiedzialności karnej. Pozew powstał dwa lata później, w kancelarii, w konwencji „na podstawie informacji i przekonania”, i zawiera twierdzenia, których zeznanie nie zawierało, w tym to, że była niezdolna do zgody już przy pierwszej propozycji. W każdym systemie prawnym wcześniejsze oświadczenie sprzeczne z późniejszym służy do podważenia wiarygodności świadka i wielka ława przysięgłych, a potem ewentualnie ława procesowa, usłyszy to zeznanie od obrony słowo po słowie. Badania nad fałszywymi oskarżeniami, z najczęściej cytowaną analizą Lisaka dającą od 2 do 10 proc. zgłoszeń (w jego własnej próbie 8 ze 136, czyli 5,9 proc.), a w brytyjskim badaniu Home Office z 2005 r. około 3 proc. przy ścisłych kryteriach i około 9 proc. w oznaczeniach policyjnych, mówią, że fałszywe oskarżenia są rzadkie, lecz nie mówią, że nie istnieją, a sprawa, w której dwóch z siedmiu pozwanych uczelnia uznała za niewinnych, pokazuje, że zbiorowe oskarżenie może trafiać w osoby, które, według swojego pełnomocnika, były w pokoju kilka minut. Kat Rosenfield w tekście w The Free Press przypomina, że sąd opinii publicznej już wymierzył karę siedmiu mężczyznom, którym żaden sąd niczego nie udowodnił. To nie jest argument za bezkarnością. To argument za tym, by rozbieżność między dwiema wersjami nocy wyjaśniał proces, a nie media.

Instytucje i ich bodźce: prokurator, uczelnia, wielka ława

Każdy uczestnik tej sprawy zachował się racjonalnie w ramach własnych bodźców i to właśnie wyjaśnia wynik. Prokurator okręgowy, urzędnik wybieralny, dostał od policji uczelnianej jeden dokument, ocenił go według litery ustawy, a gdy kilka dni później policja zaproponowała resztę akt, odmówił; nie prowadził własnego śledztwa, bo, jak sam napisał, „policja prowadzi śledztwo, prokurator oskarża”. Dla urzędnika najbezpieczniejsza jest decyzja, którą da się obronić tekstem przepisu, i taką podjął. Badania Cassii Spohn i Katharine Tellis nad selekcją spraw o gwałt w Los Angeles pokazują, że policjanci i prokuratorzy mówią o „righteous victim”, ofierze trzeźwej, zaatakowanej przez obcego, która walczyła i zgłosiła sprawę natychmiast; w badaniu wielu jurysdykcji szanse na akt oskarżenia rosły, gdy zgłoszenie było szybkie i nie było pytań o „moralny charakter lub zachowanie” pokrzywdzonej. Jest to ten sam błąd atrybucji, który nowojorski ustawodawca wpisał w definicję niezdolności psychicznej. Studentka z Cornell jest przeciwieństwem tego wzorca w każdym wymiarze: pijana, po narkotykach, początkowo zgadzająca się, zgłaszająca po trzech tygodniach, pisząca do jednego z mężczyzn czułe wiadomości. Jest też, co pokazują te same badania, o wiele bliższa typowej pokrzywdzonej niż wzorcowi.

Uczelnia miała bodźce odwrotne. Własna policja, własny regulamin, własny standard dowodowy i interes w tym, by sprawę zamknąć wewnętrznie, bez policji miejskiej w Ithace, która, jak podała, o niczym nie wiedziała. „Ustalony protokół”, według którego policja uczelniana wysyła prokuratorowi zeznanie i zrzut ekranu zamiast pełnych akt, jest mechanizmem, który chroni instytucję, nie prawdę, a prokurator, który odmawia reszty akt, jest mechanizmem chroniącym decyzję już podjętą. Wynik: cztery osoby ukarane według przepisów oświatowych i zero zarzutów według karnych, a potem dwa lata ciszy, przerwane pozwem. Gubernator dostała tę sprawę w chwili, gdy opinia publiczna już wydała wyrok, i zareagowała tak, jak reaguje polityk: odebrała sprawę prokuratorowi, mówiąc, że studentkę „zawiodły osoby i instytucje”, i powierzyła ją prokurator generalnej. Prokurator okręgowy zdążył zapowiedzieć, że przedstawi sprawę wielkiej ławie; teraz zrobi to prokurator generalna, a w Nowym Jorku od czasów sędziego Sola Wachtlera mawia się, że wielka ława oskarży nawet kanapkę z szynką. Akt oskarżenia nie jest jednak wyrokiem. Na rozprawie dwunastu przysięgłych usłyszy zeznanie z listopada 2024 r., wiadomość „nic nie było nielegalne” i definicję z § 130.00 pkt 6 w brzmieniu z października 2024 r., bo cokolwiek uchwali teraz Albany, nie zadziała wstecz na niekorzyść oskarżonych. Usłyszy to dwunastu ludzi, którzy, jak pokazują badania nad przypisywaniem winy, pijanej ofierze skłonni są przypisać więcej odpowiedzialności niż trzeźwej; w Polsce orzekałby sąd zawodowy albo z udziałem ławników, co zmienia skład, nie psychologię.

Najtrudniejsze precedensy: Pampeluna, Mazan, Londyn, Sztokholm

Sprawa Cornell nie jest wyjątkiem, lecz kolejnym wariantem sporu, który inne systemy już przerabiały, każdy z innym kosztem.

Hiszpańska sprawa „La Manada” zaczęła się w 2016 r. w Pampelunie: pięciu mężczyzn, osiemnastoletnia kobieta, brama kamienicy, nagrania na telefonach i grupa na WhatsAppie, na której się chwalili. Sąd w Nawarze skazał ich w 2018 r. za „nadużycie seksualne”, nie za gwałt, bo nie stwierdzono przemocy ani zastraszenia, a kobieta nie stawiała oporu, podczas gdy hiszpański kodeks wymagał jednego lub drugiego. Protesty ogarnęły kraj. Sąd Najwyższy w czerwcu 2019 r. zmienił kwalifikację na gwałt i podniósł kary do 15 lat, uznając, że opis faktów przedstawia „scenariusz prawdziwego zastraszenia”, w którym ofiara w żadnym momencie nie wyraziła zgody, a oczekiwanie od niej „heroicznej postawy” byłoby niedopuszczalne. Trzy lata później Hiszpania uchwaliła ustawę „solo sí es sí”, opartą na zgodzie, i oto druga lekcja: ustawa obniżyła dolne granice kar, co przy zasadzie stosowania ustawy względniejszej doprowadziło do ponad tysiąca obniżek wyroków, w tym trzem sprawcom z Pampeluny z 15 do 14 lat. Prawo pisane pod presją oburzenia bywa prawem, które oburzenie pogłębia.

Francuska sprawa z Mazan była lustrzanym odbiciem: Gisèle Pelicot przez dziesięć lat była usypiana przez męża i gwałcona przez dziesiątki mężczyzn, a stary kodeks, wymagający „przemocy, przymusu, groźby lub zaskoczenia”, wystarczył, by w grudniu 2024 r. skazać wszystkich 51 oskarżonych, 47 z nich za gwałt, bo nieprzytomność była tu bezsporna. Mimo to francuski parlament 29 października 2025 r. ostatecznie uchwalił, a 6 listopada promulgowano ustawę, która czyni brak zgody znamieniem każdej agresji seksualnej, z gwałtem włącznie: zgoda musi być „swobodna, świadoma, konkretna, uprzednia i odwołalna” i nie może być wywodzona wyłącznie z milczenia lub braku reakcji. Ten zapis jest kodeksową wersją zjawiska, które francuska doktryna od lat nazywa sidération, a psychologia bezruchem tonicznym. W lipcu 2026 r. Sąd Kasacyjny orzekł, że nowa definicja jest ustawą surowszą i nie może być stosowana do czynów sprzed jej wejścia w życie. Ten sam kraj ponad półtora roku wcześniej, razem z Niemcami, zablokował w Radzie UE art. 5 projektu Komisji, uchwalonego potem jako dyrektywa 2024/1385, który miał wprowadzić wspólną definicję gwałtu opartą na zgodzie, tłumacząc to brakiem kompetencji Unii. Polska, która nowelizację uchwaliła sama, nie musiała czekać.

Angielski wyrok w sprawie R v Bree z 2007 r. pozostaje najuczciwszym opisem problemu dobrowolnego upojenia. Dziewiętnastolatka i dwudziestopięciolatek pili razem, doszło do stosunku, ona twierdziła, że była bezwładna, on, że „wydawała się chętna”. Sąd Apelacyjny uchylił skazanie, bo sędzia nie wyjaśnił ławie, jak alkohol wpływa na zdolność do wyboru, i sformułował zasadę, która odtąd obowiązuje w prawie Anglii i Walii: jeśli przez alkohol osoba utraciła zdolność wyboru, nie ma zgody; jeśli mimo dużej ilości alkoholu zachowała zdolność wyboru i wybrała, zgoda jest, bo „pijana zgoda to wciąż zgoda”. Granica między tymi stanami nie daje się opisać w promilach; wymaga ustaleń faktycznych w każdej sprawie, a „zdolność wyboru” z Bree jest tym samym, co model zdolności decyzyjnej, który polski § 1a wprowadził do kodeksu bez nazwy. Szwecja poszła dalej i w 2018 r. uczyniła brak dobrowolnego udziału istotą przestępstwa, dodając typ nieumyślnego zgwałcenia, jedyną w tym przeglądzie odpowiedź na to, co psychologia wie o błędnej percepcji sprawców. Rządowa rada do spraw przeciwdziałania przestępczości (Brå) policzyła, że liczba skazań za gwałt wzrosła ze 190 w 2017 r. do 333 w 2019 r., choć za nieumyślne zgwałcenie skazano w 2019 r. tylko 12 osób, a część wzrostu tłumaczy się dodatkowymi zasobami policji, nie samą ustawą. Pełniejsza ewaluacja Brå z 2025 r. pokazała, że liczba skazań za gwałt utrzymuje się od 2019 r. na poziomie około 300 rocznie, że liczba skazań w sprawach, które pod starą ustawą nie byłyby gwałtem, do 2023 r. niemal się podwoiła, i że trudności dowodowe pozostały te same. Lekcja szwedzka jest więc prawdopodobna, nie pewna: definicja oparta na zgodzie zwiększa liczbę skazań, ale nie usuwa problemu dowodowego, który w sprawach takich jak Cornell pozostaje ten sam pod każdą ustawą.

Co z tego wynika w praktyce

Dla polskiego czytelnika, niezależnie od tego, po której stronie takiej sprawy mógłby się znaleźć, wnioski są cztery.

• Pierwsza relacja przesądza o sprawie bardziej niż ustawa. W Polsce pokrzywdzonego w sprawach z art. 197 KK przesłuchuje sąd na posiedzeniu, z nagraniem odtwarzanym potem na rozprawie, i co do zasady tylko raz (art. 185c Kodeksu postępowania karnego), a w przesłuchaniu może uczestniczyć biegły psycholog; to rozwiązanie zgodne z wiedzą o pamięci, bo każde kolejne przesłuchanie dokłada do wspomnienia informacje z zewnątrz. Cornell pokazuje jednak, że liczy się nie liczba przesłuchań, lecz rama pierwszego: zeznanie składane bez pełnomocnika, w szoku, przed zrozumieniem własnej sytuacji i tego, którą z dwóch definicji zgody się stosuje, stanie się później głównym narzędziem obrony. Z tej samej przyczyny osoba, której grożą zarzuty, nie powinna składać wyjaśnień ani pisać do pokrzywdzonej przeprosin „za to, jak to się potoczyło” bez porady prawnej; w Cornell takie wiadomości stały się dowodem dla obu stron.
• Dowody biologiczne liczy się w godzinach i dniach, nie w tygodniach. Ketamina i alkohol znikają z krwi w ciągu godzin, a z moczu w ciągu dni, ślady we włosach pozostają dłużej i, jak pokazał jeden z pozwanych, mogą służyć także obronie. Wiadomości, zrzuty ekranu, lista osób w pokoju i godziny mają tę zaletę, że nie zmieniają się razem z pamięcią.
• Zmiana narracji nie dyskwalifikuje pokrzywdzonej, ale musi zostać wyjaśniona, najlepiej opinią biegłego psychologa, zanim wyjaśni ją obrońca. Polski sąd ocenia dowody swobodnie i ma prawo uznać, że relacja ewoluowała w sposób typowy dla ofiar; nie ma jednak obowiązku tego domniemywać.
• Od 13 lutego 2025 r. to, czego polskie prawo wymaga od inicjującego kontakt seksualny, jest inne niż przez poprzednie dziewięćdziesiąt lat. Przestępstwo pozostaje umyślne, a zgoda na jedną czynność już wcześniej nie była zgodą na kolejną osobę ani kolejny akt. Zmieniło się to, że brak zgody jest samodzielnym znamieniem, więc milczenia i bierności, przynajmniej w przeważającym odczytaniu nowego przepisu, nie wolno już czytać jako zgody, a znaczne ograniczenie zdolności partnerki do rozpoznania znaczenia czynu przenosi ryzyko na tego, kto mimo to kontynuuje. Wiadomość w rodzaju „shop still open” byłaby w polskim procesie dowodem zamiaru, nie okolicznością bez znaczenia.

Podsumowanie

Sprawa Cornell nie jest sporem o to, czy jedna strona kłamie. Jest sporem o to, czy prawo karne potrafi opisać stan między przytomnością a zdolnością do decyzji, i o to, kto ma ponosić ryzyko tej szarej strefy. Przez dziewięćdziesiąt lat prawo oceniało zgodę przez zachowanie, które da się zobaczyć: opór. Od 2025 r. ocenia ją przez stan umysłu, który trzeba wywnioskować. Psychologia uzasadniła tę zmianę, bo opór okazał się złym wskaźnikiem braku zgody, i jednocześnie ogranicza jej skuteczność, bo stanu umysłu sprzed dwóch tygodni nie da się zmierzyć. Nowy Jork odpowiedział w 2024 r., że ryzyko ponosi ta, która sama się odurzyła; uczelnia tego samego stanu odpowiedziała odwrotnie; polski ustawodawca, ustawą obowiązującą od 2025 r., przeniósł ryzyko na tego, kto wykorzystuje cudzą niezdolność, o ile da się wykazać, że o niej wiedział.

Robert Nogacki

Robert Nogacki jest radcą prawnym, założycielem i partnerem zarządzającym Kancelarii Prawnej Skarbiec, działającej nieprzerwanie od 2006 roku.

Prawo jest równe dla wszystkich, ale strony rzadko są równe: po jednej stoi organizacja, która ma czas, pieniądze i prawników, po drugiej człowiek, który ma jedną firmę, jedne oszczędności i jedno życie.

Klienci rzadko przychodzą do niego z problemem prawnym. Przychodzą z problemem, który ma także stronę prawną: z kontrolą, która zaczęła się od jednej faktury, z pieniędzmi powierzonymi komuś, kto zniknął, z firmą, którą trzeba przekazać dalej, zanim będzie za późno. Większość takich spraw rozstrzyga się na długo przed pierwszym pismem, w decyzjach podjętych bez pytania i w terminach, o których nikt nie pamiętał. Dlatego zaczyna od pytania, jak klient trafił w to miejsce, a nie od tego, co powinien był zrobić.

Doradza przedsiębiorcom i rodzinom z kilkunastu krajów, także tym, którym fiskus właśnie zajął konto i którzy nie wiedzą, co robić jutro rano. Broni ich w kontrolach podatkowych i celno-skarbowych, w sporach z organami podatkowymi i w sprawach karnych skarbowych. Reprezentuje poszkodowanych w oszustwach inwestycyjnych i piramidach finansowych. Pomaga rodzinom zakładać fundacje rodzinne i planować sukcesję, żeby dorobek życia przetrwał dłużej niż jedno pokolenie.

Nie każdą sprawę da się wygrać. Każdą da się prowadzić tak, żeby klient wiedział, na czym stoi. Od 2006 roku reprezentuje pokrzywdzonych w sprawie WGI (Warszawskiej Grupy Inwestycyjnej), jednej z najdłuższych spraw karnych w historii polskiego rynku finansowego, bo są rzeczy, których nie wolno zostawić w połowie, nawet jeśli trwają dwie dekady. W sprawie upadłej giełdy kryptowalut Zonda (Zondacrypto, operator BB Trade Estonia OÜ) reprezentuje kilkuset poszkodowanych w postępowaniu prowadzonym przez Prokuraturę Krajową i w estońskim postępowaniu upadłościowym.

Kancelaria Prawna Skarbiec jest notowana w rankingach największych firm doradztwa podatkowego Dziennika Gazety Prawnej i Rzeczpospolitej, a w latach 2015 do 2018 czterokrotnie otrzymała Medal Europejski Business Centre Club i Europejskiego Komitetu Ekonomiczno-Społecznego. Robert Nogacki publikuje regularnie, w prasie i na stronie kancelarii, dla ludzi, którzy mają problem, a nie dyplom prawnika, bo opinia prawna, której klient nie rozumie, chroni tylko prawnika.

Wierzy, że najlepsza porada prawna to ta, dzięki której klient nigdy nie musi stanąć przed sądem.