Dziecko przed ołtarzem. Prawo i psychologia małżeństw małoletnich
Zacznijmy od zestawienia, które brzmi jak prowokacja, a jest zwykłym opisem stanu prawnego. Afgański kodeks cywilny z 1977 roku przez pół wieku zawierał to, czego kalifornijski kodeks rodzinny nie zawiera do dziś: ustawową dolną granicę wieku panny młodej. Artykuł 70 wyznaczał ją na 16 lat, art. 71 dopuszczał wyjątkowo małżeństwo piętnastolatki za zgodą ojca lub sądu (część źródeł wymienia w tej roli także dziadka ze strony ojca) i bezwzględnie zakazywał wydania za mąż dziewczynki młodszej. Kalifornia, uchodząca za najbardziej postępowy stan Ameryki, żadnego takiego progu nie zna: przy zgodzie jednego z rodziców i zezwoleniu sądu wyjść za mąż może tam, w teorii, dziecko w dowolnym wieku.
Zestawienie wymaga uczciwego dopowiedzenia z obu stron, bo papier to nie praktyka. W Afganistanie ustawowa granica nigdy nie chroniła skutecznie: według szacunków UNICEF około 28 procent Afganek wychodziło za mąż przed ukończeniem osiemnastu lat, a w maju 2026 roku talibowie ogłosili kodeks o sądowej separacji małżonków, który ów próg faktycznie usuwa, wiążąc zdolność dziewczyny do zamążpójścia z dojrzewaniem płciowym i pozwalając traktować jej milczenie jako zgodę. W Kalifornii z kolei rejestrowane śluby małoletnich stały się rzadkością na długo przed ich ustawowym zakazem. Istota porównania leży więc gdzie indziej: latem 2026 roku oba porządki ruszyły w przeciwnych kierunkach niemal w tym samym momencie. Kabul faktycznie wymazał granicę wieku ze swojego prawa, Sacramento właśnie ją wpisuje. O tym, dlaczego ta druga operacja zajęła kalifornijskiemu ustawodawcy dziewięć lat sporów, opowiada historia pewnego ślubu w Las Vegas.
Las Vegas, 20 maja 2011 roku. Przed urzędnikiem stanu Nevada staje szesnastoletnia Courtney Stodden, aspirująca piosenkarka i modelka ze stanu Waszyngton, a obok niej pięćdziesięciojednoletni aktor Doug Hutchison, znany z filmu Zielona Mila. Jest jeden problem natury formalnej: panna młoda jest dzieckiem, więc jej podpis nie wystarcza. Zgodę na ślub podpisuje jej matka. Piętnaście lat później, w sierpniu 2026 roku, Senat Kalifornii jednogłośnie przyjmuje projekt ustawy AB 1267, która ma ustanowić bezwzględną granicę osiemnastu lat dla zawarcia małżeństwa. Stodden, dziś jedna z najbardziej rozpoznawalnych twarzy kampanii przeciwko małżeństwom dzieci, komentuje krótko: dzieci powinny być chronione, a nie wydawane za mąż.
Można całe to zestawienie potraktować jako egzotykę, amerykańską i afgańską zarazem. Byłby to błąd. Polski Kodeks rodzinny i opiekuńczy do dziś zawiera przepis, na podstawie którego sąd może zezwolić szesnastolatce na ślub. Warto więc przyjrzeć się małżeństwom małoletnich z dwóch stron naraz: od strony prawa, które taką furtkę utrzymuje, i od strony psychologii, która od dawna dokumentuje, co ta furtka robi z życiem osób przez nią przechodzących.
Ameryka: stan bez dolnej granicy wieku
Prawo małżeńskie w Stanach Zjednoczonych należy do kompetencji stanów i nie istnieje żaden federalny wiek minimalny. Jeszcze w 2017 roku małżeństwa małoletnich były legalne we wszystkich pięćdziesięciu stanach; od 2018 roku siedemnaście stanów wprowadziło granicę osiemnastu lat bez wyjątków (licznik jest płynny, kolejne ustawy są w toku), a w pozostałych trzydziestu trzech furtki przetrwały. Kalifornia pozostaje przy tym jednym z zaledwie trzech stanów (obok Missisipi i Nowego Meksyku; czwarta z tego grona, Oklahoma, zamknęła własną furtkę ustawą podpisaną w maju 2026 roku, ze skutkiem od 1 listopada), których ustawy nie przewidują żadnego wieku minimalnego.
Skalę zjawiska pokazało badanie organizacji Unchained At Last, oparte na danych z aktów małżeństwa, uzupełnionych szacunkami dla stanów nieprowadzących pełnych rejestrów. W latach od 2000 do 2021 zawarto w USA około 314 tysięcy małżeństw z udziałem osoby małoletniej. W 86 procentach przypadków małoletnią stroną była dziewczynka, najczęściej wydawana za dorosłego mężczyznę, średnio o cztery lata starszego. Zdecydowana większość, 96 procent, miała 16 lub 17 lat, ale w danych pojawiają się też dzieci dziesięcioletnie. Co najmniej 66 tysięcy tych małżeństw zawarto przy takiej różnicy wieku, że współżycie poza małżeństwem stanowiłoby przestępstwo seksualne według prawa danego stanu; w około dziewięciu na dziesięć takich przypadków ślub czynił je legalnym. Darcy Totten z kalifornijskiej Komisji do spraw Statusu Kobiet i Dziewcząt ujęła to podczas prac senackich bez znieczulenia: małżeństwo zmienia status dorosłego mężczyzny z gwałciciela w męża.
Projekt AB 1267, przygotowany ponad podziałami partyjnymi (demokratki Gail Pellerin, Cottie Petrie-Norris i Sharon Quirk-Silva oraz republikanka Diane Dixon), przeszedł przez Zgromadzenie stosunkiem głosów 66 do 8, a w sierpniu 2026 roku Senat przyjął go jednogłośnie. Po zatwierdzeniu poprawek przez Zgromadzenie i podpisie gubernatora zakaz wejdzie w życie 1 stycznia 2027 roku.
Jeden szczegół z prac legislacyjnych zasługuje na osobną uwagę. Od zaostrzenia procedury w 2018 roku kalifornijskie sądy zatwierdzały mniej niż dwadzieścia małżeństw małoletnich rocznie, a w 2022 roku zaledwie dziewięć; w kolejnych latach było ich około dziesięciu rocznie. Jednocześnie w badaniach spisowych około 8,8 tysiąca kalifornijskich nastolatków w wieku od 15 do 17 lat deklarowało w 2021 roku, że pozostaje w związku małżeńskim. Rozbieżność ma charakter szacunkowy, ale kierunek wniosku jest trudny do zakwestionowania: obok nielicznych ślubów rejestrowanych istnieje znacznie większa, niewidoczna dla państwa strefa małżeństw religijnych i zwyczajowych. Zakaz rejestracji nie kończy więc problemu; kończy jedynie jego państwową legitymizację, a to okazuje się warunkiem koniecznym, choć niewystarczającym.
Polska: pełnoletność z jedną furtką
Na tym tle polska regulacja wygląda na uporządkowaną, ale nie jest wolna od pytań. Zasada jest prosta: zgodnie z art. 10 § 1 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (dalej: k.r.o.) małżeństwa nie może zawrzeć osoba, która nie ukończyła osiemnastu lat. Zaraz po zasadzie następuje jednak wyjątek: z ważnych powodów sąd opiekuńczy może zezwolić na zawarcie małżeństwa kobiecie, która ukończyła szesnaście lat, jeżeli z okoliczności wynika, że małżeństwo będzie zgodne z dobrem założonej rodziny. Wniosek rozpoznaje sąd rejonowy w postępowaniu uregulowanym w art. 561 Kodeksu postępowania cywilnego.
Trzy cechy tej konstrukcji zasługują na uwagę. Po pierwsze, wyjątek dotyczy wyłącznie kobiet; mężczyzna przed osiemnastymi urodzinami nie zawrze w Polsce małżeństwa w żadnym trybie. Ta asymetria jest reliktem nowelizacji z 1998 roku, która obniżyła dawny wiek małżeński mężczyzn z dwudziestu jeden do osiemnastu lat, a wyjątek pozostawiła tylko po jednej stronie. Rzecznik Praw Obywatelskich sygnalizował Ministerstwu Sprawiedliwości, że tak zróżnicowany wiek uprawniający do zawarcia małżeństwa trudno pogodzić z konstytucyjną zasadą równości kobiet i mężczyzn (art. 33 Konstytucji RP). Po drugie, w praktyce orzeczniczej ważnym powodem jest niemal zawsze ciąża, urodzenie dziecka albo trwały nieformalny związek, a więc sytuacje, w których sąd sankcjonuje stan już dokonany. Po trzecie, konstrukcja zawiera mechanizm osobliwy z punktu widzenia spójności systemu: na podstawie art. 10 § 2 Kodeksu cywilnego małoletnia przez zawarcie małżeństwa uzyskuje pełnoletność i nie traci jej nawet w razie unieważnienia małżeństwa. Innymi słowy, to ślub czyni ją dorosłą, a nie dorosłość umożliwia ślub. Dopełnieniem jest art. 10 § 4 k.r.o.: jeżeli kobieta zaszła w ciążę, jej mąż nie może żądać unieważnienia małżeństwa z powodu braku przepisanego wieku.
Skala zjawiska systematycznie maleje i to jest fakt pewny, dobrze udokumentowany. Według danych Ministerstwa Sprawiedliwości w 2010 roku do sądów rejonowych wpłynęło 820 spraw o zezwolenie na zawarcie małżeństwa ze względu na brak wieku, a sądy uwzględniły 588 wniosków; w 2024 roku wpłynęło już tylko 126 spraw, zezwoleń wydano 77, a pierwsze trzy kwartały 2025 roku przyniosły 86 nowych wniosków. Odsetek małżeństw, w których panna młoda nie miała ukończonych osiemnastu lat, spadł w tym okresie z 0,25 do 0,04 procent. Polska raportuje zresztą tę liczbę jako oficjalny wskaźnik 5.3.1 Celów Zrównoważonego Rozwoju ONZ, w kategorii praktyk szkodliwych, których eliminację do 2030 roku państwa zadeklarowały. Powstaje więc sytuacja osobliwa: państwo co roku liczy zjawisko, które samo zakwalifikowało jako szkodliwe, i jednocześnie utrzymuje przepis, który je umożliwia.
Co na to doktryna: wyjaśnienie wyjątku z art. 10 k.r.o.
Komentarze do art. 10 k.r.o. są zgodne co do konstrukcji: zezwolenie wymaga łącznego spełnienia trzech przesłanek, czyli ukończenia przez kobietę szesnastu lat, istnienia ważnych powodów oraz okoliczności wskazujących, że małżeństwo będzie zgodne z dobrem założonej rodziny. Ustawa ważnych powodów nie definiuje, a katalog wypracowany przez praktykę mówi o epoce swojego powstania więcej niż o dzisiejszych realiach: obok ciąży, urodzenia dziecka i trwałego związku faktycznego literatura wymienia bezpośrednie niebezpieczeństwo grożące życiu jednego z nupturientów, a nawet mobilizację mężczyzny do wojska na wypadek wojny. Granice wyznaczono wcześnie i rozsądnie. Sąd Najwyższy już w orzeczeniu z 6 października 1958 roku (III CO 19/58) przyjął, że samo stwierdzenie ciąży nie wystarcza; konieczne jest ustalenie, że zamierzone małżeństwo nie budzi zastrzeżeń z punktu widzenia dobra przyszłej rodziny, i pogląd ten komentatorzy do dziś przywołują jako aktualny. Za ważny powód nie uchodzą też względy czysto gospodarcze, na przykład potrzeba pomocy przyszłej żony w prowadzeniu gospodarstwa.
Sama procedura jest ciekawsza, niż sugeruje jej ospała statystyka. Wniosek może złożyć wyłącznie zainteresowana kobieta; legitymacji nie mają ani jej rodzice, ani prokurator (art. 561 § 1 k.p.c.). Sąd obowiązkowo wysłuchuje ją oraz mężczyznę, z którym małżeństwo ma być zawarte, rodziców zaś tylko w razie potrzeby, może też zlecić kuratorowi wywiad środowiskowy (art. 561¹ k.p.c.). Zezwolenie dotyczy konkretnego mężczyzny, a po uprawomocnieniu jest nieodwołalne. Doktrynalna lista okoliczności, które sąd powinien zbadać, brzmi przy tym jak profil ryzyka wyjęty z literatury o przemocy: dojrzałość psychiczna i społeczna małoletniej, samodzielność jej decyzji (czy nie jest wynikiem presji najbliższych), a po stronie mężczyzny poprzednie małżeństwa, wykonywanie obowiązków alimentacyjnych, ewentualne pozbawienie władzy rodzicielskiej czy sądowy zakaz kontaktów z dziećmi. Komentatorzy każą więc sądowi szukać dokładnie tych sygnałów, które psychologia przemocy opisuje jako czerwone flagi. Na tym tle widać też różnicę wobec modelu amerykańskiego: polskie prawo świadomie nie oddaje decyzji w ręce rodziców. W doktrynie trwa spór, czy nie idzie w tym za daleko; Pietrzykowski postuluje de lege ferenda obowiązkowe wysłuchanie rodziców, a nawet uzależnienie zezwolenia od ich zgody, czemu Gajda się sprzeciwia. W świetle amerykańskich doświadczeń z rodzicielskim przymusem ostrożność Gajdy wydaje się lepiej uzasadniona.
Najostrzejszy spór dotyczy samej asymetrii płci i tu doktryna nie zostawia ustawodawcy komfortu. Pietrzykowski pisze wprost, że art. 10 § 1 k.r.o. pozostaje niezgodny z konstytucyjną zasadą równouprawnienia w zakresie, w jakim nie przewiduje zezwolenia dla szesnastoletniego mężczyzny; podobnie Bagan-Kurluta, która nie znajduje uzasadnienia dla odmiennego traktowania płci na etapie zezwolenia. Historia legislacyjna dodaje pikanterii: rządowy projekt noweli z 1998 roku przewidywał wyjątek neutralny płciowo (szesnaście lat dla każdego z nupturientów, o ile drugi jest pełnoletni) i dopiero w toku prac parlamentarnych furtkę zawężono do kobiet. Obrona obecnego stanu, jaką formułuje Gajda (pełnoletniemu mężowi łatwiej utrzymać rodzinę, kobiety wcześniej osiągają dojrzałość psychiczną do ról rodzinnych), brzmi dziś bardziej jak głos epoki niż jak wniosek z danych; ta sama literatura odnotowuje zresztą podwyższone ryzyko nietrwałości małżeństw zawieranych bardzo młodo. Późniejsza próba zrównania sytuacji szesnastoletnich mężczyzn upadła w Senacie. I jeszcze zastrzeżenie, które uczciwość każe odnotować: wiążące Polskę umowy międzynarodowe, z konwencją nowojorską z 10 grudnia 1962 roku o zgodzie na zawarcie małżeństwa i najniższym wieku małżeńskim na czele, odsyłają w kwestii minimalnego wieku do ustawodawstw krajowych. Standard osiemnastu lat bez wyjątków nie jest więc obowiązkiem traktatowym, lecz wyborem aksjologicznym, którego Europa dokonuje na naszych oczach; tym bardziej znaczące, że polska doktryna dochodzi do zbieżnych wniosków własną drogą, przez Konstytucję i praktykę orzeczniczą.
Europa domyka granicę osiemnastu lat
Kierunek zmian w Europie jest jednoznaczny. Niemcy w 2017 roku uchwaliły ustawę o zwalczaniu małżeństw dzieci, która ustanowiła wiek osiemnastu lat bez wyjątków i przewidziała, że małżeństwo zawarte przez osobę poniżej szesnastego roku życia jest z mocy prawa nieważne, także wtedy, gdy zawarto je za granicą. Federalny Trybunał Konstytucyjny w orzeczeniu z lutego 2023 roku zaakceptował samą granicę wieku, nakazał jednak ustawodawcy uregulowanie skutków nieważności, w tym kwestii alimentacyjnych oraz możliwości potwierdzenia związku po osiągnięciu pełnoletności, co nastąpiło nowelizacją obowiązującą od 2024 roku.
Anglia i Walia podniosły minimalny wiek z szesnastu do osiemnastu lat ustawą Marriage and Civil Partnership (Minimum Age) Act 2022, stosowaną od 27 lutego 2023 roku. Nowe prawo obejmuje również śluby religijne i zwyczajowe niepodlegające rejestracji, a dorosłemu, który doprowadza do małżeństwa dziecka, grozi do siedmiu lat pozbawienia wolności; odpowiedzialności nie ponosi samo dziecko. Granicę osiemnastu lat bez wyjątków przyjęły także między innymi Dania, Finlandia, Irlandia, Norwegia i Szwecja. Polska, z wyjątkiem dla szesnastoletnich kobiet, pozostaje w kurczącej się grupie państw europejskich, które taką furtkę utrzymują.
Mózg nastolatka i iluzja równorzędnej zgody
Prawo pyta o zgodę; psychologia pyta o warunki, w jakich ta zgoda powstaje. Badania nad rozwojem mózgu, prowadzone od dwóch dekad między innymi przez zespół Laurence’a Steinberga, dają obraz spójny i dobrze ugruntowany. Zdolność logicznego rozumowania osiąga u nastolatków poziom zbliżony do dorosłego stosunkowo wcześnie, około szesnastego roku życia. Znacznie później dojrzewają funkcje, które psychologowie nazywają dojrzałością psychospołeczną: kontrola impulsów, odporność na presję otoczenia, umiejętność ważenia odległych konsekwencji. Kora przedczołowa, odpowiedzialna za te funkcje, rozwija się mniej więcej do dwudziestego piątego roku życia, podczas gdy układ nagrody pracuje u nastolatków na podwyższonych obrotach. W warunkach spokojnej rozmowy szesnastolatka potrafi rozumować jak osoba dorosła. W warunkach emocjonalnej presji, zakochania, ciąży, oczekiwań rodziny i obecności starszego partnera jej decyzje systematycznie dryfują w stronę natychmiastowej aprobaty otoczenia. Prawo małżeńskie zastaje ją dokładnie w tym drugim stanie.
Do tego dochodzi asymetria władzy. Relacja szesnastolatki z dorosłym mężczyzną, zwłaszcza starszym o kilkanaście lub kilkadziesiąt lat, nie jest relacją dwóch równych kontrahentów. Dorosły kontroluje zwykle mieszkanie, pieniądze, transport i narrację wobec otoczenia; małoletnia wnosi do tej relacji zależność. Psychologia przemocy opisuje ten układ od dawna: izolacja od rówieśników, przerwanie edukacji i uzależnienie ekonomiczne utrwalają przewagę jednej strony, a formalizacja związku tej przewagi nie równoważy, tylko ją pieczętuje.
Najtrudniejszym do obrony elementem konstrukcji jest zgoda rodziców, traktowana przez prawo jako bezpiecznik. Zgoda rodzica nie jest zgodą dziecka. Co więcej, w sprawach o przymuszanie do małżeństwa to właśnie rodzice bywają źródłem nacisku; amerykańskie organizacje pomocowe od lat powtarzają, że zgoda rodzicielska potrafi w praktyce oznaczać przymus rodzicielski. Prawo widzi w podpisie rodzica zabezpieczenie, psychologia widzi w nim potencjalny konflikt interesów, którego procedura nie wykrywa, bo formalnie wszystko się zgadza.
Amerykański przypadek dokłada do tego pułapkę czysto prawną: w większości stanów małoletnia żona nie może samodzielnie złożyć pozwu rozwodowego, wynająć pełnomocnika ani zostać przyjęta do schroniska dla ofiar przemocy domowej, bo wszystkie te czynności wymagają pełnoletności. Ślub daje więc dorosłemu pełnię praw, a dziecku wyłącznie obrączkę. Trzeba uczciwie odnotować, że polska konstrukcja tę akurat pułapkę usuwa: małoletnia mężatka uzyskuje pełnoletność, więc formalnie może wystąpić o rozwód. Formalna zdolność nie usuwa jednak zależności ekonomicznej i emocjonalnej, w której zapadała decyzja o ślubie.
Co mówią liczby: skutki mierzone latami
Skutki wczesnych małżeństw należą do lepiej udokumentowanych zagadnień w literaturze. Badanie Le Strata, Dubertret i Le Folla, opublikowane w 2011 roku w czasopiśmie Pediatrics na reprezentatywnej próbie blisko 25 tysięcy Amerykanek, wykazało, że kobiety zamężne przed osiemnastym rokiem życia istotnie częściej doświadczały w ciągu życia zaburzeń psychicznych: dotyczyło to 53 procent z nich wobec 49 procent kobiet, które zawarły małżeństwo jako dorosłe, a po uwzględnieniu zmiennych demograficznych ryzyko pozostawało istotnie podwyższone i rosło najsilniej, o ponad 40 procent, w przypadku dużej depresji. Ekonomista Gordon Dahl w badaniu opublikowanym w Demography w 2010 roku wykorzystał różnice w prawie poszczególnych stanów jako naturalny eksperyment i wykazał, że wczesne małżeństwo nastolatek zwiększa ryzyko porzucenia szkoły i późniejszego życia w ubóstwie, i to w ujęciu przyczynowym, a nie tylko korelacyjnym. Amerykańskie dane wskazują ponadto, że od 70 do 80 procent małżeństw zawartych przed osiemnastym rokiem życia kończy się rozwodem, a kobiety zamężne przed dziewiętnastym rokiem życia mają o około 23 procent wyższe ryzyko poważnej choroby somatycznej w dorosłości.
Uczciwość analityczna wymaga zaznaczenia granic tych ustaleń. Część zależności ma charakter selekcyjny: ubóstwo, przemoc w domu i przerwana edukacja często poprzedzają wczesny ślub, a nie z niego wynikają. Kierunek ogólnego wniosku pozostaje jednak pewny, a sporne są co najwyżej wielkości efektów. Żadne z poważnych badań nie wykazało, by wczesne małżeństwo poprawiało życiowe perspektywy małoletnich żon, a projekty wykorzystujące naturalne eksperymenty, takie jak badanie Dahla, wskazują na efekt przyczynowy wszędzie tam, gdzie dało się go wyodrębnić.
Dlaczego system tak długo na to pozwalał: psychologia instytucji
Skoro dane są tak jednoznaczne, dlaczego furtki przetrwały dekady? Odpowiedź leży mniej w prawie, a bardziej w psychologii instytucji, które je stosują.
Sędzia rodzinny, przed którym staje szesnastolatka w ciąży, jej starszy partner i rodzice popierający ślub, podejmuje decyzję w warunkach konkretnej presji i abstrakcyjnego ryzyka. Zgoda wygląda na akt naprawczy: porządkuje status dziecka, uspokaja rodzinę, zamyka sprawę. Odmowa wymaga skonfrontowania się z wnioskodawczynią i jej bliskimi tu i teraz, w imię statystycznego ryzyka rozłożonego na następne dziesięciolecie. Instytucje optymalizują obronność decyzji, a nie jej odległe skutki; sąd opiekuńczy nigdy nie zobaczy tej pary po dziesięciu latach, więc pętla zwrotna, która mogłaby korygować praktykę, po prostu nie istnieje. Nie jest to zarzut wobec sędziów, lecz opis architektury bodźców, w której przyszło im orzekać.
Drugi mechanizm to normalizacja przez rzadkość. Skoro polskie sądy wydają w takich sprawach nieco ponad sto rozstrzygnięć rocznie, a w Kalifornii rejestrowano ostatnio dziewięć ślubów małoletnich w skali roku, kusząca staje się konkluzja, że problem jest marginalny i nie wymaga zmiany prawa. Wniosek powinien być odwrotny. Właśnie dlatego, że praktyka wygasa, zamknięcie furtki prawie nic nie kosztuje, a każdy z nielicznych przypadków to nie statystyka, tylko konkretne dziecko, wobec którego państwo przykłada pieczęć do sytuacji, jakiej samo nie potrafiłoby obronić dziesięć lat później.
Wypada też oddać sprawiedliwość najmocniejszemu kontrargumentowi, bo taki istnieje. Podczas kalifornijskiej debaty senator Akilah Weber Pierson zauważyła, że prawo pozwala siedemnastolatce urodzić i wychowywać dziecko, a zabraniałoby jej poślubienia jego ojca, nawet rówieśnika. Organizacje takie jak ACLU historycznie oponowały przeciwko zakazom, powołując się na autonomię małoletnich. Argument jest poważny i zasługuje na poważną odpowiedź. Po pierwsze, ciąża nie ma terminu ważności dla małżeństwa: ślub można zawrzeć po osiągnięciu pełnoletności, a uznanie ojcostwa, władza rodzicielska i alimenty nie wymagają obrączek. Po drugie, rachunek ryzyk jest asymetryczny: koszt odroczenia ślubu o rok lub dwa jest niski i w pełni odwracalny, koszt przedwczesnego małżeństwa bywa wysoki i trudno odwracalny. Po trzecie, praktyka sama zdradza, czyj interes wyjątek obsługuje: w Polsce działa on wyłącznie wobec dziewcząt, a w USA 86 procent małoletnich małżonków to dziewczynki wydawane za dorosłych mężczyzn. Wyjątek pomyślany jako wentyl autonomii funkcjonuje w rzeczywistości jako kanał, którym dorośli formalizują relacje z dziećmi.
Pytanie o przyszłość art. 10 k.r.o.
De lege lata Polska mieści się w minimalnym standardzie międzynarodowym: komitety ONZ do spraw praw dziecka i praw kobiet dopuszczały w przeszłości, w drodze absolutnego wyjątku, małżeństwo osoby szesnastoletniej za zgodą sądu badającego jej dojrzałość. Standard europejski przesunął się jednak wyraźnie dalej, w stronę osiemnastu lat bez żadnych wyjątków, a dane Ministerstwa Sprawiedliwości pokazują, że praktyka stosowania art. 10 § 1 k.r.o. wygasa w sposób naturalny.
De lege ferenda ustawodawca ma trzy drogi: utrzymać stan obecny, zrównać sytuację kobiet i mężczyzn albo znieść wyjątek w całości. Pierwsza opcja konserwuje asymetrię płci, którą trudno obronić na gruncie art. 33 Konstytucji. Druga, czyli rozszerzenie wyjątku na mężczyzn, formalnie przywraca równość, ale poszerza furtkę, którą Europa właśnie zamyka. Trzecia, za którą opowiadał się sam Rzecznik Praw Obywatelskich, jest zgodna z kierunkiem zmian u naszych sąsiadów, z dorobkiem psychologii rozwojowej i z deklaracjami, które Polska sama składa, raportując wskaźnik 5.3.1. Prognozowanie ruchów ustawodawcy pozostaje obarczone niepewnością, ale ciężar argumentów rozkłada się dziś jednostronnie.
Punkt rozstrzygający całej debaty daje się sprowadzić do jednego zdania: małżeństwo jest jedyną umową znaną polskiemu prawu, która czyni z dziecka osobę dorosłą z mocy samego jej zawarcia, zamiast wymagać dorosłości jako warunku wstępnego. Systemowi, który małoletniej nie pozwala samodzielnie kupić mieszkania ani zaciągnąć kredytu, trudno spójnie wytłumaczyć, dlaczego pozwala jej na czynność o skutkach dalej idących niż jedno i drugie. Courtney Stodden ujęła to prościej: dzieci powinny być chronione, a nie wydawane za mąż.
Robert Nogacki – radca prawny (WA-9026), założyciel Kancelarii Prawnej Skarbiec.
Są prawnicy, którzy zajmują się prawem. I są tacy, którzy zajmują się problemami, na które prawo nie ma gotowej odpowiedzi. Od ponad dwudziestu lat Kancelaria Skarbiec pracuje na przecięciu prawa podatkowego, struktur korporacyjnych i ludzkiej niechęci do oddawania państwu więcej, niż się państwu należy. Doradzamy przedsiębiorcom z kilkunastu krajów – od tych z listy Forbesa po tych, którym fiskus właśnie zajął konto i którzy nie wiedzą, co robić jutro rano.
Jeden z najczęściej cytowanych ekspertów prawa podatkowego w polskich mediach – pisze dla Rzeczpospolitej, Dziennika Gazety Prawnej i Parkietu nie dlatego, że to dobrze wygląda w CV, lecz dlatego, że pewnych rzeczy nie da się wyjaśnić w piśmie procesowym i ktoś musi je powiedzieć głośno. Autor AI Decoding Satoshi Nakamoto. Sztuczna inteligencja na tropie twórcy Bitcoina. Współautor nagrodzonej książki Bezpieczeństwo współczesnej firmy.
Kancelaria Skarbiec zajmuje czołowe pozycje w rankingach kancelarii podatkowych Dziennika Gazety Prawnej. Czterokrotny laureat Medalu Europejskiego, laureat tytułu International Tax Planning Law Firm of the Year in Poland.
Specjalizuje się w sporach z organami skarbowymi, międzynarodowym planowaniu podatkowym, regulacjach kryptoaktywów i ochronie majątku. Od 2006 roku prowadzi sprawę WGI – jedną z najdłuższych spraw karnych w historii polskiego rynku finansowego, bo są rzeczy, których nie wolno zostawić w połowie, nawet jeśli trwają dwie dekady. Wierzy, że prawo jest zbyt poważne, żeby traktować je wyłącznie poważnie – i że najlepsza porada prawna to ta, dzięki której klient nigdy nie musi stanąć przed sądem.
