Należyta staranność w VAT
Należyta staranność w VAT to miara ostrożności, jakiej orzecznictwo wymaga od nabywcy towarów lub usług, aby zachował prawo do odliczenia podatku naliczonego, gdy na wcześniejszym etapie obrotu doszło do oszustwa. Ustawa jej nie definiuje. Standard wynika z wyroków Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej i Naczelnego Sądu Administracyjnego, a dokument Ministerstwa Finansów z 2018 r., nazywany Metodyką, jest jego praktycznym opisem, nie źródłem.
Pojęcie i jego źródło
Ani ustawa o VAT, ani Ordynacja podatkowa nie zawierają definicji należytej staranności. Pojęcie powstało w orzecznictwie Trybunału Sprawiedliwości jako druga połowa testu z wyroku w sprawach połączonych Kittel i Recolta Recycling (C-439/04 i C-440/04): prawo do odliczenia traci podatnik, który wiedział lub powinien był wiedzieć, że swoją transakcją uczestniczy w oszustwie w VAT. „Powinien był wiedzieć” oznacza, że przy zachowaniu staranności rozsądnego przedsiębiorcy dostrzegłby sygnały oszustwa. Należyta staranność jest więc miarą tej powinności, a jej brak może być organowi potrzebny do odmowy odliczenia tylko wtedy, gdy organ wykaże na podstawie obiektywnych okoliczności, że podatnik wiedział lub powinien był wiedzieć o związku transakcji z oszustwem (Mahagében i Dávid, C-80/11 i C-142/11, pkt 45 i 49). Ocena dotyczy chwili zawierania transakcji i okoliczności wtedy dostępnych, nie wiedzy zdobytej później w toku kontroli (Aquila Part Prod Com, C-512/21, pkt 52; Global Ink Trade, C-537/22, pkt 39). Mechanizm oszustwa, na którego tle pojęcie to funkcjonuje, opisuje hasło Oszustwa karuzelowe VAT.
Należyta staranność nie jest przesłanką odliczenia. Zanim organ zacznie ją badać, podatnik musi spełnić przesłanki materialne z art. 86 ust. 1 ustawy o VAT i wykazać, że transakcja faktycznie miała miejsce, a dostawcą był podatnik (W. sp. z o.o., C-114/22, pkt 31 i 37). Jeżeli rzeczywisty dostawca nie został zidentyfikowany i nie da się ustalić jego statusu, odliczenie upada bez względu na staranność nabywcy (Kemwater ProChemie, C-154/20, pkt 41). Dopiero przy spełnionych przesłankach materialnych i zarzucie oszustwa w łańcuchu staranność staje się osią sporu.
Metodyka Ministerstwa Finansów z 2018 r.
„Metodyka w zakresie oceny dochowania należytej staranności przez nabywców towarów w transakcjach krajowych” została opublikowana przez Ministerstwo Finansów 25 kwietnia 2018 r. po konsultacjach z organizacjami przedsiębiorców. Jest adresowana do urzędników Krajowej Administracji Skarbowej i opisuje, jakie okoliczności mają brać pod uwagę przy ocenie nabywcy towarów w obrocie krajowym, który nie był oszustem i nie wiedział o oszustwie. Nie jest aktem prawa ani objaśnieniami podatkowymi w rozumieniu Ordynacji podatkowej. Ministerstwo opublikowało później zaktualizowaną wersję Metodyki, która uwzględnia białą listę, obowiązkowy mechanizm podzielonej płatności i zawiadomienie o zapłacie na rachunek spoza wykazu. Sam dokument zastrzega, że nie daje podatnikowi ochrony prawnej i jest zbiorem niewiążących wskazówek dla urzędników, a niepodjęcie opisanych w nim działań nie powoduje automatycznie utraty prawa do odliczenia, bo staranność można wykazać w dowolny inny sposób.
Metodyka dzieli ocenę na kryteria formalne i transakcyjne. Formalne dotyczą statusu kontrahenta: wpis do KRS albo CEIDG, rejestracja jako czynny podatnik VAT, wymagane koncesje i zezwolenia, umocowanie osoby zawierającej transakcję. Transakcyjne dotyczą okoliczności samej współpracy, osobno na jej początku i w jej trakcie: cena istotnie odbiegająca od rynkowej bez uzasadnienia, zapłata gotówką albo obniżenie ceny za gotówkę, nietypowo krótkie terminy płatności, towar spoza profilu działalności kontrahenta, brak umowy, zabezpieczeń i ubezpieczenia przy dużych transakcjach, kontakt wyłącznie przez pośredników, nagłe zmiany warunków współpracy. Dokument wskazuje też zapłatę w mechanizmie podzielonej płatności jako okoliczność rozstrzygającą: nabywcę, który pozytywnie zweryfikował kryteria formalne i zapłacił w tym mechanizmie, uznaje się za zachowującego należytą staranność, chyba że inne okoliczności jednoznacznie wskazują na jej brak albo nabywca wiedział, że faktura jest fikcyjna lub nierzetelna (art. 108c ust. 3 ustawy o VAT).
Granice stosowania takich wytycznych wyznaczył Trybunał w wyroku Global Ink Trade (C-537/22, pkt 52): organ może się nimi posługiwać, o ile nie podważają ciężaru dowodu spoczywającego na organie, nie nakładają na podatnika obowiązku kompleksowej weryfikacji kontrahenta, organ sam ich przestrzega, a ich treść jest jednoznaczna i przewidywalna. Metodyka nie jest więc listą kontrolną, której odhaczenie chroni, ani której brak obciąża. Jest opisem tego, co rozsądny przedsiębiorca sprawdza, zanim zapłaci.
Instrumenty ustawowe, które wyznaczają zakres weryfikacji
Od 2019 r. część obowiązków, które Metodyka opisywała jako dobre praktyki, zapisano w ustawach. Wykaz podatników VAT, zwany białą listą (art. 96b ustawy o VAT), pozwala sprawdzić status kontrahenta i jego rachunek rozliczeniowy. Zapłata powyżej 15 000 zł na rachunek spoza wykazu pociąga za sobą odpowiedzialność solidarną za VAT niezapłacony przez dostawcę (art. 117ba Ordynacji podatkowej) i utratę kosztu podatkowego, chyba że nabywca zawiadomi swój urząd skarbowy o takiej zapłacie w ciągu 7 dni od zlecenia przelewu albo zapłaci w mechanizmie podzielonej płatności. Mechanizm podzielonej płatności (art. 108a ustawy o VAT) jest obowiązkowy dla towarów i usług z załącznika nr 15 przy fakturach powyżej 15 000 zł brutto, a dobrowolnie można go stosować do każdej faktury; zapłata w tym mechanizmie wyłącza odpowiedzialność solidarną z art. 105a i skutki zapłaty poza białą listą. Odpowiedzialność solidarna nabywcy z art. 105a obejmuje towary z załącznika nr 15 przy fakturach do 15 000 zł, jeżeli nabywca wiedział lub miał uzasadnione podstawy przypuszczać, że podatek nie zostanie zapłacony, a od 1 stycznia 2027 r. obejmie także usługi niematerialne z nowego załącznika nr 16. Zasady tej odpowiedzialności po wyroku Vaniz (C-121/24) omawia artykuł Niezapłacony VAT przez kontrahenta: odpowiedzialność nabywcy po wyroku Vaniz.
W obrocie wewnątrzunijnym miarą staranności są przepisy właściwe dla danej transakcji. Przy usługach dla kontrahenta z innego państwa członkowskiego standard wyznacza art. 18 rozporządzenia wykonawczego Rady (UE) nr 282/2011: potwierdzenie numeru VAT w systemie VIES, dokumenty rejestrowe i zwykłe handlowe środki bezpieczeństwa, w tym sprawdzenie, czy płatnik jest tożsamy z kontrahentem. NSA w wyroku z 20 maja 2025 r. (I FSK 578/22) uchylił decyzję, w której od przewoźnika wymagano badania rzeczywistego miejsca działalności zagranicznych klientów według kryteriów wypracowanych dla odliczenia. Przy dostawie wewnątrzwspólnotowej do staranności dochodzi dokumentowanie wywozu zgodnie z art. 42 ustawy o VAT.
Standard orzeczniczy: zakres wymaganej staranności
Orzecznictwo stopniuje wymagania. Gdy nic nie budzi podejrzeń, organ nie może wymagać od nabywcy, by sprawdzał, czy wystawca faktury jest podatnikiem, dysponuje towarem, zatrudnia pracowników i rozlicza VAT; to zadania administracji (Mahagében i Dávid, pkt 61 i 62; Tóth, C-324/11; Global Ink Trade, pkt 50). Gdy sygnały nieprawidłowości istnieją, można oczekiwać zwiększonej staranności, lecz nie kompleksowych weryfikacji, jakie prowadzi organ środkami niedostępnymi przedsiębiorcy (Mahagében i Dávid, pkt 60; Aquila, pkt 52 i 53). Ocena jest zindywidualizowana: w wyroku z 2 sierpnia 2024 r. (I FSK 679/24) NSA wymagał od organu wskazania okoliczności konkretnych transakcji, które powinny były wzmóc ostrożność podatnika, i odniesienia kryterium staranności do jego praktyki handlowej. Zamknięty łańcuch fakturowania jest poszlaką, nie dowodem braku staranności, a przypuszczenia przerzucające ciężar dowodu na podatnika są niedopuszczalne (I FSK 2143/21 z 27 marca 2025 r.). Organ musi wykazać oba elementy: oszukańczy charakter transakcji i stan świadomości podatnika (I FSK 903/22 z 10 listopada 2023 r.).
Ochrona ma granice. Wewnętrzne procedury zakupowe i wykluczenie płatności gotówkowych są dowodem staranności, ale sąd bada, czy w konkretnej transakcji rzeczywiście je stosowano i czy wystarczały wobec dostępnych sygnałów (Aquila, pkt 53). Fizyczne istnienie towaru, zapłata przelewem i poprawna ewidencja nie wykluczają same przez się świadomego udziału, bo w karuzeli służą właśnie ukryciu procederu (I FSK 679/24). Cena wyraźnie poniżej rynkowej, nowy kontrahent bez historii i majątku, towar wrażliwy sprzedawany na nietypowych warunkach, zapłata gotówką: każda z tych okoliczności z osobna niewiele znaczy, ale ich zbieg przesuwa standard w stronę obowiązku zadania pytań, a brak pytań organy i sądy traktują jako „powinien był wiedzieć”.
Dokumentowanie staranności
W sporze liczy się nie to, czy nabywca był ostrożny, lecz co potrafi na to przedstawić. Dowodem są dokumenty powstałe w chwili transakcji, nie po wszczęciu kontroli: wydruki z białej listy i VIES z datą sprawdzenia, odpisy z KRS albo CEIDG, koncesje i zezwolenia, umowy ramowe, specyfikacje towaru, dokumenty transportowe, potwierdzenia przelewów na rachunki z wykazu, korespondencja handlowa oraz zapis reakcji na sygnały: jakie pytanie zadano, jaką otrzymano odpowiedź i jaką podjęto decyzję. Pisemna procedura weryfikacji kontrahentów, stosowana przy nawiązaniu współpracy i powtarzana okresowo, porządkuje te dowody i pokazuje, że ostrożność była regułą, a nie przypadkiem. Wobec organu taka dokumentacja nie zastępuje jego obowiązku dowodowego, lecz odbiera mu argument, że podatnik nie interesował się, z kim handluje. Obronę przedsiębiorców w sprawach o zarzut udziału w karuzeli VAT opisujemy na stronie usługowej.
Należyta staranność w VAT – publikacje Kancelarii Skarbiec
Urząd zakwestionował fakturę marża na auto z UE. Co zmienia wyrok Sądu UE T-569/25
Robert Nogacki: Odmowa odliczenia VAT naliczonego jako narzędzie odpowiedzialności zbiorowej
2025-11-29: Gdy w 2005 roku polski ustawodawca wprowadził do ustawy o VAT art. 88 ust. 3a pkt 4 lit. a, oficjalnym celem było zwalczanie oszustw karuzelowych – wyrafinowanych schematów, w których zorganizowane grupy przestępcze wyłudzały miliardy złotych z budżetu państwa, korzystając z mechanizmów jakie oferował podatek VAT. Przepis ten miał pozwolić organom podatkowym na odmowę odliczenia VAT naliczonego, gdy faktura „stwierdza czynności, które nie zostały dokonane”. Dwie dekady później możemy obserwować, jak narzędzie skonstruowane do walki z przestępczością podatkową przekształciło się w mechanizm, który w praktyce stosowania przypomina bardziej strategię zbiorowej odpowiedzialności niż precyzyjne chirurgiczne uderzenie w rzeczywistych oszustów.
Robert Nogacki: Świadomość braku płatności podatku nie wystarcza: przełomowa opinia Rzecznik TSUE w kwestii odpowiedzialności VAT
2025-10-29: W dniu 4 września 2025 roku Rzecznik Generalna TSUE Juliane Kokott przedstawiła opinię w sprawie C-121/24, która może fundamentalnie zmienić sposób stosowania odpowiedzialności solidarnej w VAT w całej Unii Europejskiej. Sprawa dotyczy bułgarskiej spółki Vaniz, która nabywała pojazdy i usługi od Stars International w 2017 roku. Wszystkie faktury zostały opłacone, VAT odliczony prawidłowo, jednak dostawca mimo złożenia deklaracji nie wpłacił podatku. Po jego upadłości w 2019 roku i wykreśleniu z rejestru w 2020 roku, organy podatkowe w 2022 roku obciążyły Vaniz solidarną odpowiedzialnością za niezapłacony przez nieistniejącego już kontrahenta podatek. Sąd administracyjny w Wielkim Tyrnowie zwrócił się do TSUE z pytaniem, czy taka praktyka jest zgodna z prawem unijnym. Opinia Rzecznik wyznacza nowe standardy, które mogą mieć istotne znaczenie również dla stosowania polskich przepisów o odpowiedzialności solidarnej.
Robert Nogacki: Firma nie dochowała należytej staranności, bo nie zweryfikowała wieloletniego kontrahenta
2020-07-09: Posądzenie o udział w karuzeli podatkowej i odmowa odliczenia VAT – to efekty ustaleń poczynionych wobec jednej ze spółek przez organ podatkowy. Organ zakwestionował wiele działań przedsiębiorcy, ale pośród zarzutów mających uzasadnić odmowę prawa do odliczenia podatku znalazł się również taki, że nie dochował on należytej staranności przy przeprowadzaniu transakcji, bo nie poddał swojego dostawcy weryfikacji, uznając go za wiarygodnego na podstawie wieloletniej współpracy. Jak podsumował to Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu: „Stwierdzenie takie jest oczywiście sprzeczne z logiką, doświadczeniem życiowym i realiami funkcjonowania obrotu gospodarczego” (wyrok z 17 marca 2020 r., sygn. akt I SA/Wr 768/19).
Robert Nogacki: Oszustów powinien identyfikować urząd, nie podatnik
2019-10-25: Weryfikacja kontrahentów w perspektywie dochowania należytej staranności na potrzeby podatku od towarów i usług budzi wiele kontrowersji i sporów pomiędzy urzędami a podatnikami. Granica pomiędzy dochowaniem należytej staranności a jej brakiem jest bardzo cienka, a analiza stanowiska organów i sądów administracyjnych pokazuje, że wręcz jest ona bardzo subiektywna i zależy od okoliczności.
Robert Nogacki: Compliance a ryzyko odpowiedzialności karnej
2019-09-20: Wdrożenie programu compliance, a następnie dbanie o jego aktualność i poprawność może stanowić okoliczność ograniczającą odpowiedzialność karną członków kadry zarządzającej przedsiębiorstwem. Niezbędnym warunkiem jest jednak ocenienie, że dany menedżer dochował należytej staranności w trakcie pełnienia swojej funkcji lub wykonywania zadań. Dochowanie należytej staranności wyklucza winę, a brak winy oznacza brak popełnienia czynu zabronionego.
Robert Nogacki: Kontrahenta trzeba wybierać rozważnie
Organy Krajowej Administracji Skarbowej, jak również wymiaru sprawiedliwości coraz częściej wskazują na konieczność należytej weryfikacji kontrahenta, z którym firma nawiązuje współpracę. Jej zaniechanie bądź niedokonanie w stopniu należytym może rodzić poważne konsekwencje, zwłaszcza na gruncie prawa podatkowego. Ustalenie przed podjęciem współpracy, z kim tak naprawdę mamy do czynienia, nabiera w dzisiejszych czasach szczególnego znaczenia.
Robert Nogacki: Przedsiębiorca oszustem za rozmowę z zagraniczną firmą po polsku
2023-07-04: W przypadku stwierdzenia dopuszczenia się oszustwa podatkowego chociażby przez jedną z firm, organy skarbowe biorą pod lupę wszystkich jej kontrahentów uczestniczących w łańcuchu dostaw. W przypadku braku oczywistych dowodów na ich świadomy udział w nielegalnym procederze, organy chętnie wysuwają zarzut braku dochowania należytej staranności przy doborze kontrahenta. Czasem zarzuty te są tak absurdalne, jak te w których organ uznał, że przedsiębiorca oszustem za rozmowę z przedstawicielem zagranicznej firmy po polsku.
Robert Nogacki: Nowelizacja ustawy o KAS. Kontrola wwozu i wywozu pieniędzy oraz kontrola ex post
2022-10-10: Opublikowany 6 lipca 2022 r. projekt ustawy o zmianie ustawy o Krajowej Administracji Skarbowej oraz niektórych innych ustaw implementuje unijne przepisy dotyczące należytej staranności w zakresie dostaw oraz w sprawie kontroli środków pieniężnych wwożonych do lub wywożonych z Unii Europejskiej. Nowe przepisy obwarowane będą sankcjami do pół miliona złotych dla importerów i do 720 stawek dziennych grzywny za niezgłoszenie wwozu lub wywozu pieniędzy.
Robert Nogacki: Odpowiedzialność podatkowa nabywcy na tle ustawy o podatku od towarów i usług
2021-12-02: Nabywanie towarów od kontrahentów ma swoje konsekwencje podatkowe. W większości przypadków przedsiębiorcy dokonują w takiej sytuacji odliczenia podatku VAT na podstawie otrzymanych faktur. Ustawa o VAT przewiduje jednak tzw. solidarną odpowiedzialność za zobowiązania podatkowe kontrahenta w określonych przypadkach. Dodatkowo coraz bardziej popularny staje się nurt należytej staranności, który – co warto zaznaczyć na wstępie – nie doczekał się jeszcze ustawowej definicji. Te dwie instytucje są kluczowe, jeżeli chodzi o odpowiedzialność podatkową nabywcy towarów na tle ustawy o VAT.
Robert Nogacki: Organ od 4 lat przetrzymuje należne spółce środki, bo wciąż weryfikuje jej kontrahentów
2020-10-14: Fiskus przeprowadził trwającą 15 miesięcy kontrolę podatkową w spółce, podczas której firma przedstawiła wszelkie dowody na rzeczywiste dokonanie zakwestionowanych przez organ transakcji, a także że dochowała należytej staranności przy ich przeprowadzaniu. Mimo to spółka od 4 lat wciąż nie otrzymała wnioskowanych przez nią środków z należnego zwrotu VAT, bo organy wciąż weryfikują jej kontrahentów.

Robert Nogacki jest radcą prawnym, założycielem i partnerem zarządzającym Kancelarii Prawnej Skarbiec, działającej nieprzerwanie od 2006 roku.
Prawo jest równe dla wszystkich, ale strony rzadko są równe: po jednej stoi organizacja, która ma czas, pieniądze i prawników, po drugiej człowiek, który ma jedną firmę, jedne oszczędności i jedno życie.
Klienci rzadko przychodzą do niego z problemem prawnym. Przychodzą z problemem, który ma także stronę prawną: z kontrolą, która zaczęła się od jednej faktury, z pieniędzmi powierzonymi komuś, kto zniknął, z firmą, którą trzeba przekazać dalej, zanim będzie za późno. Większość takich spraw rozstrzyga się na długo przed pierwszym pismem, w decyzjach podjętych bez pytania i w terminach, o których nikt nie pamiętał. Dlatego zaczyna od pytania, jak klient trafił w to miejsce, a nie od tego, co powinien był zrobić.
Doradza przedsiębiorcom i rodzinom z kilkunastu krajów, także tym, którym fiskus właśnie zajął konto i którzy nie wiedzą, co robić jutro rano. Broni ich w kontrolach podatkowych i celno-skarbowych, w sporach z organami podatkowymi i w sprawach karnych skarbowych. Reprezentuje poszkodowanych w oszustwach inwestycyjnych i piramidach finansowych. Pomaga rodzinom zakładać fundacje rodzinne i planować sukcesję, żeby dorobek życia przetrwał dłużej niż jedno pokolenie.
Nie każdą sprawę da się wygrać. Każdą da się prowadzić tak, żeby klient wiedział, na czym stoi. Od 2006 roku reprezentuje pokrzywdzonych w sprawie WGI (Warszawskiej Grupy Inwestycyjnej), jednej z najdłuższych spraw karnych w historii polskiego rynku finansowego, bo są rzeczy, których nie wolno zostawić w połowie, nawet jeśli trwają dwie dekady. W sprawie upadłej giełdy kryptowalut Zonda (Zondacrypto, operator BB Trade Estonia OÜ) reprezentuje kilkuset poszkodowanych w postępowaniu prowadzonym przez Prokuraturę Krajową i w estońskim postępowaniu upadłościowym.
Kancelaria Prawna Skarbiec jest notowana w rankingach największych firm doradztwa podatkowego Dziennika Gazety Prawnej i Rzeczpospolitej, a w latach 2015 do 2018 czterokrotnie otrzymała Medal Europejski Business Centre Club i Europejskiego Komitetu Ekonomiczno-Społecznego. Robert Nogacki publikuje regularnie, w prasie i na stronie kancelarii, dla ludzi, którzy mają problem, a nie dyplom prawnika, bo opinia prawna, której klient nie rozumie, chroni tylko prawnika.
Wierzy, że najlepsza porada prawna to ta, dzięki której klient nigdy nie musi stanąć przed sądem.